موسا
موسا מֹשֶׁה | |
---|---|
![]() | |
كليم اللہ، پیغمبر، غیب داں، شارع، مُصلح | |
ولادت | 1300 ق م سرزمین جاسان، مصر |
وفات | 1271 ق م جبل نیبو، موآب |
قابل احترام | یہودیت، مسیحیت، اسلام، بہائیت |
مقام دفن | جبل نیبو، اردن |
تاريخ الذكرى | 4 دسمبر (مسیحیت وچ ) |
کتاباں | لوحی شریعت |
نسب | بن عمرام بن قہات بن لاوی بن یعقوب |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Moses-icon.jpg/220px-Moses-icon.jpg)
موسا (انگریزی: Moses) ابراہیمی مذہباں دے اک پیغمبر سن ۔ عبرانی بائبل دے مطابق، موسا اک مصری شہزادے سن جو بعد وچ مذہبی رہنما تے شریعت موسوی رہنما بݨ گئے ۔ جیہناں نے توریت تالیف کيتی سی یا جیہناں نوں جنت توں توریت دا حصول ہويا ۔ اوہناں نوں موشی ریبنو (מֹשֶׁה רַבֵּנוּ، لغوی معنی: "موسا ساڈے استاد") وی کہیا جاندا اے ۔ یہودیت وچ انہاں نوں سب توں اہم پیغمبر تصور کيتا جاندا اے۔[۱][۲] اس دے علاوه انہاں نوں مسیحیت، اسلام تے بہائیت دے نال نال دوسرے ابراہیمی مذاہب وچ وی اہم پیغمبر سمجھیا جاندا اے۔
کتاب خروج دے مطابق، موسیٰ اک ایداں دے وقت وچ پیدا ہويا سی جدوں اس دی قوم بنی اسرائیل نوں اک اقليتی غلام بنا کے رکھیا سی،جنہاں دی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا سی تے فرعون فکر مند سی کہ اوہ لوک مصر دے دشمناں دے نال اتحاد نہ کر لین۔[۳]
جب فرعون نے حکم دتا کہ تمام نوزائیدہ عبرانی لڑکےآں نوں ہلاک کيتا جائے تاکہ بنی اسرائیل دی آبادی کم ہوئے سکے۔ تاں عبرانی موسیٰ دی ماں یوکابد نے خفیہ طور اُتے اُسنوں چھپا دتا۔ جس لقیط (لاوارث بچہ) نوں فرعون دی بیٹی (مدراش وچ جس دی نشان دہی ملکہ بتیاہ دے ناں توں ہوئی) نے اپنا لیا سی جو اسنوں دریائے نیل توں ملیا سی تے اوہ مصری شاہی خاندان دے نال پلے ودھے۔ موسیٰ بعد وچ اک غلام دے مالک نوں قتل کر کے بحیرہ احمر دے پار مدیان فرار ہوئے گئے سن (کیونجے ایہ مالک اک عبرانی شخص نوں مار رہیا سی)، مدیان وچ انہاں نوں رب دے فرشتے دا سامنا کرنا پيا سی۔[۴] جس نے حورب پہاڑ وچ جلدی ہوئی جھاڑی اُتے موسا نال گل کيتی (جیہنوں اوہناں نے خدا دا پہاڑ کہیا) ۔
خدا نے موسا نوں دوبارہ مصر بھیجیا تاکہ اوہ بنی اسرائیلیاں نوں غلامی توں نجات دلا سکے تے انہاں دی آزادی دا مطالبہ کرے۔ مگر موسیٰ نے کہیا کہ اوہ صاف صاف بول نئيں سکدا تے رُک رُک دے بولدا اے تے نہ ہی اچھے لفظاں ادا کر سکدا اے۔[۵] فیر خدا نے ہارون موسیٰ دے بھائی نوں اس دی جگہ گل کرنے نوں کہیا۔مصری آفتاں دے بعد، موسیٰ نے بنی اسرائیلیاں دے مصر توں خروج تے بحیرہ احمر عبور کرنے وچ قیادت کيتی۔ اس دے بعد اوہ لوک جبل موسیٰ وچ آباد ہوئے۔ جتھے موسیٰ نوں دس احکام موصول ہوئے۔ 40 سال صحرا وچ بھٹکنے دے بعد جبل نیبو وچ میدان تیہ اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔[۶][۷] ربیائی یہودیت دے مطابق موسیٰ 1391-1271 ق م تک زندہ رہے۔[۸] جیروم دے مطابق 1592 ق م،[۹] تے جیمس یوشر دے مطابق 1571 ق م انہاں دا پیدائش دا سال سی۔[۱۰]
ناں
[سودھو]موسیٰ دی پیدائش دا بائبلی نقطہ نظر تے لوک اشتیاق (غلط العام) اس دے ناں دا ظاہری مطلب کيتی وضاحت کرتااے۔[۱۱][۱۲] ایہ ناں فرعون دے بیٹی نے رکھیا سی[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]:
- ”فرعون دی بیٹی نے اس دا ناں موسیٰ (موشی) رکھیا کیوں کہ اُس نے اُس نوں پانی توں حاصل کيتا سی۔“[۱۹]
بائبل دی حکایات
[سودھو]اسرائیل دے پیغمبر تے نجات دہندہ
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/SyriacBibleParisFolio8rrMosesBeforePharaoh.jpg/250px-SyriacBibleParisFolio8rrMosesBeforePharaoh.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Bacchiacca_-_Moses_Striking_the_Rock.jpg/250px-Bacchiacca_-_Moses_Striking_the_Rock.jpg)
یعقُوب تے یوسف دے دور وچ بنی اسرائیلی سرزمین جاسان (جشن دا علاقہ) وچ آباد سن ۔ اس وقت موسیٰ دی عمرام بن قہات لاوی دے گھر وچ پیدائش ہوئی۔ جو یعقوب دے گھرانے دے نال مصر وچ داخل ہوئے سن ۔ انہاں دی ماں یوکابد سن، جو قہات دی رشتہ دار سن۔ موسیٰ دی اک وڈی بہن سی جس دا ناں مریم سی۔ جو انہاں توں عمر وچ ست سال وڈی سی۔ انہاں دے بھائی دا ناں ہارون سی۔ جو انہاں توں تن سال وڈے سن ۔منیتون دے مطابق موسیٰ کيتی جائے پیدائش قدیم شہر عين شمس سی۔[۲۰] ودھدی ہوئی بنی اسرائیلی نسل نوں دیکھ کے فرعون نے اپنے تمام لوکاں نوں ایہ حکم دتا : ”جب کدی لڑ دا پیدا ہوئے تب تسيں اسنوں دریائے نیل وچ سُٹ دو لیکن تمام لڑ کیوں نوں زندہ رہنے دو۔“ مگر موسیٰ دی ماں نے انہاں نوں صندوق وچ رکھ دتا۔ تے اس صندوق نوں نجے موسی (اک قسم دی لمبی گھاہ) وچ دریا کنارے چھپا دتا۔ جس نوں فرعون دی بیٹی نے لبھ لیا تے اس بچے نوں اپنا لیا۔ اک دن جدوں موسیٰ بالغ ہوئے گیا تاں اس نے اک مصری دا قتل کر دتا کیونجے اوہ اک عبرانی غلام دی پٹائی کر رہیا سی۔ موسیٰ فرعون دی موت دی سزا توں بچنے دے لئی مدیان فرار ہوئے گیا۔[۴]
مدیان وچ پہاڑِ حورب اُتے خدا وند نے موسیٰ اُتے وحی فرمائی تے موسیٰ نوں اپنا ناں یہواہ دسیا۔ تے اسنوں مصر واپس جانے دا حکم دتا تے انہاں دے منتخب لوکاں (اسرائیل) نوں غلامی توں چھڑا کر میدان تیہ (کنعان) لیانے دا کہیا۔ موسیٰ واپس مصر چلا گیا تاکہ خدا وند دے حکم دی تکمیل کرسکے۔ لیکن فرعون دے خدا دے انکار دی وجہ توں خدا نے مصر اُتے دس آفتاں بھجاں۔ جس دے اگے فرعون نوں گھٹنے ٹیکنے پئے تے اس دا دل نرم ہوئے گیا۔ موسیٰ بنی اسرائیلیاں نوں مصر دی سرحد اُتے لے گئے تاکہ بحیرہ احمر نوں عبور کر سکن۔ لیکن اوتھے خدا نے فرعون دا اک بار فیر دل سخت کر دتا۔ تاکہ خدا فرعون تے اس دی فوج نوں تباہ کرسکے۔ فیر خدا نے اسنوں تے اس دی فوج نوں تباہ کر دتا تے خدا نے بنی اسرائیل دے نال اپنی طاقت ظاہر کری۔[۲۱]
موسیٰ مصر توں بنی اسرائیلیاں جبل موسیٰ نوں لے گیا۔ جتھے خدا دی طرف توں موسیٰ نوں دس احکام موصول ہوئے۔ جو پتھر دی دو ٹیبلٹس اُتے کنندہ سن ۔ پر موسیٰ جدوں اک لمبے عرصے تک پہاڑ توں واپس نئيں آئے تاں کچھ لوک سمجھے دے اوہ فوت ہوئے گئے، اس لئی انہاں لوکاں نے اک سنہری بچھڑا دی مورتی تیار کيتی تے اس دی پوجا، اس طرح انہاں نے موسیٰ تے خدا دی نافرمانی کری جس دی وجہ توں موسیٰ تے خدا غصے وچ آ گئے موسیٰ غصے اُتے قابو نہ رکھ پائے انہاں نے لوحاں (ٹیبلٹ) نوں توڑ دتا۔ تے بعد وچ انہاں لوکاں دے خاتمہ دا حکم دتا جنہاں نے سنہری مورتی دی پوجا کری سی۔ انہاں نے خدا دے دس احکامات نوں دوبارہ اک نويں لوحاں اُتے تحریر کيتا۔
بعد وچ کوہ سیناء پر، موسیٰ تے بزرگاں نے اک عہد لیا۔ کہ اسرائیل یہواہ دی عوام ہوئے گی،یہواہ دی اطاعت تے یہواہ انہاں دے خدا ہون گے۔ موسیٰ نے خدا دے قوانین نوں اسرائیل تک پہنچایا۔ تے اپنے بھائی ہارون دے بیٹےآں نوں کہانت دے منسب اُتے فائز کيتا۔
سیناء وچ انہاں دے آخری عمل وچ خدا نے موسیٰ مقدس خیمہ دے لئی ہدایات داں اک ایسی زیارت گاہ جنہاں توں اوہ اسرائیل توں میدان تیہ سفر کرسکن۔[۲۲]
موسیٰ نے خدا دے حکم دے موافق بارہ جاسوساں نوں روانہ کيتا سی تاکہ ملک کنعان دا حال دریافت کرن تے اُنہاں بارہ افراد (جاسوساں) توں موسیٰ نے کہیا کہ” تسيں ادھر(کنعان) جنوب دی طرف جاکے پہاڑاں وچ چلے جانا۔ تے دیکھنا کہ اوہ ملک کیواں دا اے تے جو لوک اوتھے بسے ہوئے نيں اوہ کِداں نيں۔ زورآور نيں یا کمزور تے تھوڑے سی مقدار وچ نيں یا بہت۔ تے جس ملک وچ اوہ آباد نيں اوہ کیواں دا اے۔ چنگا اے یا برا؟ تے جنہاں شہراں وچ اوہ رہندے نيں اوہ کَیسے نيں؟۔ آیا اوہ خیمےآں وچ رہندے نيں یا قلعےآں وچ ۔ تے اوتھے دی زمین کِداں دی اے زرخیز اے یا بنجر تے اس وچ دریافت نيں یا ننيں۔ تواڈی ہمت بنھی رہے تے تسيں اُس ملک دا کچھ پھل لیندے آنا“ کیونجے ایہ موسم انگور دی پہلی فصل دا سی تاں انہاں نوں موسیٰ نے حکم دتا سی کہ انگور دا اک گُھچا اوتھے توں توڑ دے لیانا۔ تے ایہ بارہ لوک چالیس دن دے بعد اُس ملک دا حال دریافت کرکے لوٹے جو ملک انہاں نے دریافت کيتا سی اوہ نقب یا اس دے آس پاس دا علاقہ سی تے نے انہاں نے موسیٰ نوں جواب دتا کہ ”اوتھے دے لوک بہت زورآور نيں خُداوند دی تمام نعمتاں اوتھے موجود نيں“۔ موسیٰ نے کہیا ”اساں انہاں اُتے اک دم حملہ کرن گے“ انہاں نے گھبراندے ہوئے جواب دتا ”اساں انہاں نال جنگ کرنے دی طاقت نئيں رکھدے کیونجے جو لوک اوتھے بسے ہوئے نيں اوہ زورآور نيں تے انہاں دے شہر وڈے وڈے تے فصیلدار نيں۔ تے اسيں اک ایداں دے ملک توں گزرے جو اپنے باشندےآں نوں کھا جاندا اے۔ تے اساں بنی عناق نوں وی اوتھے دیکھیا جو جبار نيں تے جباراں دی نسل توں نيں تے اسيں تاں اپنی ہی نگاہ وچ ایداں دے سن جداں ٹڈے ہُندے نيں تے ایداں دے ہی انہاں دی نگاہ وچ سن ۔“لیکن تمام جاسوس افراد چیخنے لگے کہ ”اساں انہاں نال جنگ نئيں کرسکدے۔ ہائے کاش مصر وچ ہی موت آجائے! یا کاش اِس بیابان ہی وچ مردے! “۔ تب مُوسٰی تے ہارون بنی اسرائیل دی ساری جماعت (جاسوس) دے سامنے اوندھے منہ ہوئے گئے تے یشوع ابن نون تے کالب ابن یفنہ جو اُس ملک دا حال دریافت کرنے والےآں وچوں سن اپنے اپنے کپڑے پھاڑ کر۔ بنی اسرائیل دی ساری جماعت توں کہنے لگے کہ ”اوہ ملک جس دا حال دریافت کرنے نوں اسيں اُس وچوں گُذرے نہایت چنگا ملک اے۔ جے خدا اسيں توں راضی رہے تاں اوہ اسيں اُس مُلک وچ پہنچائے گا تے اوہی مُلک جس وچ دُدھ تے شہد وگدا اے سانوں دے گا۔ فقط اِنّا ہوئے کہ تسيں خداوند توں بغاوت نہ کرو تے نہ اس ملک دے لوکاں توں ڈرو۔ اوہ تاں ساڈی خوراک نيں۔ انہاں دی پناہ اُنہاں دے سر اُتے توں جاندی رہی اے تے ساڈے نال خُداوند اے۔ سو انہاں دا خوف نہ کرو“[۲۳]
جب چودہ سال گزر گئے تاں موسیٰ بنی اسرائیلیاں نوں بحیرہ مردار دے مشرق دے ارد گرد دے علاقے ادوم تے موآب لے گئے۔ جتھے اوہ لوک بت پرستی دے فتنہ توں بچ گئے۔ جتھے خدا نے انہاں کو اک پیغمبر دے ذریعے بلعم برکت بخشی۔ کتاب گنتی 27:13 دے مطابق موسیٰ نوں خدا نے دوبار کہیا سی کہ میدان تیہ پہنچنے توں پہلے اس دا موت واقع ہوئے جائے گی۔
دریائے اردن دے کنارے موسیٰ نے بنی اسرائیل دے قبیلے نوں جمع کيتا۔ جتھے انہاں نے اگلا نبی یشوع نوں مقرر کيتا۔ موسیٰ موآب دی نچلی زمین توں جبل نیبو ڑ اُتے گئے جو یریحو دے پار پسگہ دی چوٹی اُتے سی۔ خداوند نے اسنوں جِلعاد توں دان تک دی ساری زمین دکھلائی۔ خداوند نے اسنوں سارا نفتالی جو افرا ئیم تے منّسی دا سی دکھایا۔ اس نے بحر قلزم تک یہوداہ دی سرزمین دکھا ئی۔ خداوند نے موسیٰ نوں کھجور دے درختاں دے شہر ضغرسے یریحو تک پھیلی وادی تے نیگیو دکھا یا۔ خداوند نے موسیٰ توں کہیا، ”یہ اوہ ملک اے جس دا ميں نے ابراہیم، اسحاق تے یعقوب توں وعدہ کيتا سی، ’ماں اس ملک نوں تمہا ری نسلاں نوں داں گا۔ ميں نے توانوں اس ملک نوں دکھا یا لیکن تسيں اوتھے جا نئيں سکدے۔“ فیر موسیٰ موآب اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔ عہد نامہ جدید دی کتاب یہوداہ 1:9 دے مطابق موسیٰ دی موت دے بعد میکائیل تے شیطان نے موسیٰ دی لاش اُتے بحث کری سی موسیٰ دی لاش نوں کون رکھے گا۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/The_Brazen_Serpent.jpg/250px-The_Brazen_Serpent.jpg)
اسرائیل دے شارع
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Rembrandt_-_Moses_Smashing_the_Tablets_of_the_Law_-_WGA19132.jpg/220px-Rembrandt_-_Moses_Smashing_the_Tablets_of_the_Law_-_WGA19132.jpg)
موسیٰ دا "اسرائیل دے شارع" دے طور اُتے اج یہودیاں وچ احترام کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں نے کئی خدا دے احکامات عام بندےآں تک پہنچائے۔(خروج 20:19–23:33) ايسے دے نال نال انہاں نے خدا دے دس احکام دتاں۔ پوری کتاب احبار موسیٰ دی دوسی شریعت اُتے مشتمل اے۔ موسیٰ نوں روايتی طور اُتے کتاب پیدائش تے چار کتاباں دا مصنف سمجھیا جاندا اے ایہ سب اک نال تورات اُتے مشتمل نيں۔ جو عبرانی بائبل دا پہلا تے سب توں زیادہ قابل احترام حصہ اے ۔[۲۴]
تریخ
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Memorial_of_Moses%2C_Mt._Nebo.jpg/220px-Memorial_of_Moses%2C_Mt._Nebo.jpg)
ہیلینیائی ادب وچ
[سودھو]یہودیاں دے بارے وچ غیر بائبل تحریراں دا سب توں پہلے آغاز 323 – 146 ق م دے ہیلینیائی دور وچ ہويا۔ جس وچ موسیٰ دے کردار دا وی تذکرہ موجود اے۔ شمویل لکھدے نيں کہ ”اس ادب دی اک خصوصیت ایہ اے کہ عام طور اُتے ایہ مشرقی عوام تے بعض مخصوص گروہاں نے اس ادب نوں برقرار رکھیا جو اعلیٰ اعزاز اے ۔“[۲۷]
ہور یہودی رومی یا یہودی ہیلینیائی مورخین آرتپنس، یپولمس، یو سیفس تے فیلون تے کچھ غیر یہودی مؤرخین ہیکاتیس (جس تذکرائے موسیٰ نوں دیو دور سیسلی نے بیان کيتا)، الیگزینڈر پولیھسٹور، منیتو، اپیون، چایریماں اسکندریہ، تاسیتس تے پور فیری نے وی موسیٰ دا تذکرہ کيتا اے ۔[۲۸]
موسیٰ دوسرے مذہبی متون وچ وی ظاہر ہُندے نيں جداں کہ مشنی (200 ع۔ز)، مدراش، (200–1200 ع۔ز)،[۲۹] تے قرآن وچ ۔(610–53)
ہیکاتیس دا بیان
[سودھو]یونانی ادب وچ سب توں قدیم ترین موسیٰ دا تذکرہ مصری تریخ دان ہیکاتیس (چوتھی صدی ق م) دا اے۔ موسیٰ دی ہیکاتیس دی وضاحت دے دو ذکر دیو دور سیسلی نے بیان کیتے نيں۔ جس وچ مؤرخ آرتھر دروگے لکھدے نيں کہ ”انہاں نے موسیٰ نوں اک دانا تے جرآت مند رہنما دسیا اے جنہاں نے مصر نوں چھڈیا تے یہوایہ نوں نوآباد کيتا۔“[۳۰] ہیکاتیس دے مطابق موسیٰ دی کئی کامیابیاں سن، جنہاں وچ موسیٰ نے کئی شہراں دی بنیاد رکھی سی، اک ہیکل تعمیر کيتا تے شریعت نوں نافذ کيتا:
“ | After the establishment of settled life in Egypt in early times, which took place, according to the mythical account, in the period of the gods and heroes, the first... to persuade the multitudes to use written laws was Mneves [Musa], a man not only great of soul but also in his life the most public-spirited of all lawgivers whose names are recorded.[۳۱] | ” |
مؤرخ آرتھر دروگے نے نشان دہی دی اے کہ ہیکاتیس دا ایہ بیان یپولمس دے بیان توں مشابہت رکھدا اے۔ جو یپولمس نے بعد وچ کہیا سی۔[۳۱]
آرتپنس دا بیان
[سودھو]یہودی مؤرخ آرتپنس اسکندریہ (دوسری صدی ق م) نے موسیٰ نوں اک تہذیبی مجاہد تصور کيتا اے تے اوہ فروعونی سرزمین اُتے اجنبی سی۔الٰہیات کار جان برکلے دے مطابق، آرتپنس دا موسیٰ واضح طور اُتے یہودیاں دے مقدر سن ۔[۳۲]
“ | Jealousy of Moses'[Musa] excellent qualities induced Chenephres to send him with unskilled troops on a military expedition to Ethiopia, where he won great victories. After having built the city of Hermopolis, he taught the people the value of the ibis as a protection against the serpents, making the bird the sacred guardian spirit of the city; then he introduced circumcision. After his return to Memphis, Moses taught the people the value of oxen for agriculture, and the consecration of the same by Moses gave rise to the cult of Apis. Finally, after having escaped another plot by killing the assailant sent by the king, Moses fled to Arabia, where he married the daughter of Raguel [Jethro], the ruler of the district.[۳۳] | ” |
اسٹرابو دا بیان
[سودھو]اسٹرابو (24 ع۔ز) اک یونانی مؤرخ، فلسفی تے جغرافیہ دان سی۔ اس نے اپنی جغرافیائی علمی انسائیکلوپیڈیا وچ موسیٰ دا تفصیلی تذکرہ کيتا اے۔ اس دے بیان دے مطابق موسیٰ اک مصری سی۔ جو اپنے ملک دی صورت حال دیکھ کے افسردہ ہوئے گیا سی۔ تے اس طرح کئی پیروکاراں نوں متوجہ کيتا جو دیوتاواں دا احترام کردے سن ۔ مثلاً اسٹرابو لکھدے نيں کہ موسیٰ الوہیت دی تصویراں دے مخالف سن ۔ جو انسان یا جانوراں دی شکل وچ سن ۔ تے اس گل دے قائل سن کہ الوہیت دا کوئی وجود ہُندا اے جس دی ہر شے اُتے قدرت اے – زمین تے سمندر:[۳۴]
“ |
35. An Egyptian priest named Moses, who possessed a portion of the country called the Lower Egypt, being dissatisfied with the established institutions there, left it and came to Judaea with a large body of people who worshipped the Divinity. He declared and taught that the Egyptians and Africans entertained erroneous sentiments, in representing the Divinity under the likeness of wild beasts and cattle of the field; that the Greeks also were in error in making images of their gods after the human form. For God [said he] may be this one thing which encompasses us all, land and sea, which we call heaven, or the universe, or the nature of things.... 36. By such doctrine Moses persuaded a large body of right-minded persons to accompany him to the place where Jerusalem now stands....[۳۵] |
” |
تاسیتس دا بیان
[سودھو]رومی مؤرخ تاسیتس (120–56 ع۔ز) نے موسیٰ توں متعلق بیان کيتا اے کہ یہودی مذہب توحیدی سی تے بغیر کسی واضع تصویر کے۔ انہاں دا اصل کم تواریخ وچ انہاں نے فلسفہ یہودی نوں بیان کيتا اے، جتھے، آرتھر مرفی دے مطابق، یہودیاں دی اک خدا دی عبادت دے نتیجہ وچ ”مظاہر پرست اسطوریات پِچھے رہ گئے۔“[۳۶] تاسیتس دے بیان دے مطابق،
“ | A motley crowd was thus collected and abandoned in the desert. While all the other outcasts lay idly lamenting, one of them, named Moses[Musa], advised them not to look for help to gods or men, since both had deserted them, but to trust rather in themselves, and accept as divine the guidance of the first being, by whose aid they should get out of their present plight.[۳۷] | ” |
اس وچ بیان کيتا گیا اے موسیٰ تے یہودی صرف چھ دن تک صحرا وچ بھٹکدے رہے۔ تے ستويں دن ارض مقدسہ وچ پہنچے۔[۳۷]
لونگینس دا بیان
[سودھو]لونگینس زیادہ تر سپتواجنتا (یونانی بائبل ترجمہ) توں متاثر سن، جنہاں نے مشہور تنقیدی کتاب آن دتی سبلائن تحریر کيتی۔[۳۸] انہاں نے کتاب پیدائش دا اک اقتباس وچ لکھیا اے ”اس طرز نوں جو خالص تے عظیم ہونے دے لئی مناسب طریقے توں الوہیت دی نوعیت پیش کردا اے “، انہاں نے موسیٰ دا ناں نئيں لیا مگر 'الوہیت دی نوعیت پیش کرنے والے' دا ذکر کيتا اے جو مندرجہ بالا اسٹرابو دے بیان دے مطابق موسیٰ نيں جو الوہیت دی نوعیت عظیم دسدے سن ۔ تے اوہ اک شارع سن ۔[۳۹]
یو سیفس دا بیان
[سودھو]فلا ویس یو سیفس (37ء - 100ء) نے یہودیاں دی قدیمت (Antiquities of the Jews) وچ موسیٰ دا ذکر کيتا اے، مثلاً جلد نمبر اٹھ باب چہارم وچ انہاں نے بیان کيتا اے کہ ہیکل سلیمان جدوں نواں نیا بنایا گیا سی تاں تابوت سکینہ نوں سب توں پہلے اس ہیکل وچ منتقل کيتا گیا سی:
“ | When King Solomon had finished these works, these large and beautiful buildings, and had laid up his donations in the temple, and all this in the interval of seven years, and had given a demonstration of his riches and alacrity therein; ...he also wrote to the rulers and elders of the Hebrews, and ordered all the people to gather themselves together to Jerusalem, both to see the temple which he had built, and to remove the ark of God into it; and when this invitation of the whole body of the people to come to Jerusalem was everywhere carried abroad, ...The Feast of Tabernacles happened to fall at the same time, which was kept by the Hebrews as a most holy and most eminent feast. So they carried the ark and the tabernacle which Moses had pitched, and all the vessels that were for ministration to the sacrifices of God, and removed them to the temple. ...Now the ark contained nothing else but those two tables of stone that preserved the ten commandments, which God spake to Moses in Mount Sinai, and which were engraved upon them...[۴۰] | ” |
فیلڈ مین دے مطابق، یو سیفس نے موسیٰ دی ”حکمت، جرات، مزاج تے انصاف دے دلائل فضیلت دے قبضے نوں خاص طور اُتے منسلک کيتا اے ۔“ اس وچ اوہ تقویٰ وی شامل اے جس وچ اک اضافی فضیلت اے۔ اس دے علاوہ، انہاں نے "رشوت دے رشتے توں بچنے دے لئی موسیٰ دی خواہش اُتے زور دتا اے ". افلاطون دے فلسفی بادشاہ دی طرح، موسیٰ نوں معلم دے طور اُتے بَرتَری حاصل اے ۔[۴۱]
نیومنیس دا بیان
[سودھو]نیومنیس (Numenius)، یونانی فلسفی جو شام وچ افامیا دے آبائی باشندے سن، انہاں نے دوسری صدی عیسوی دے آخری نصف دے دوران موسیٰ دے مطالق لکھیا۔ تریخ دان کینیتھ گوٹھری لکھدے نيں "نیومنیس شاید واحد یونانی فلسفی اے جس نے واضح طور اُتے موسیٰ، نبیاں تے یسوع دی زندگی دا مطالعہ کيتا۔۔۔"[۴۲]کینیتھ گوٹھری نے نیومنیس دا پس نظر بیان کيتا اے:
“ | Numenius was a man of the world; he was not limited to Greek and Egyptian mysteries, but talked familiarly of the myths of Brahmins and Magi. It is however his knowledge and use of the Hebrew scriptures which distinguished him from other Greek philosophers. He refers to Moses[Musa] simply as "the prophet", exactly as for him Homer is the poet. Plato is described as a Greek Moses.[۴۳] | ” |
جسٹن شہید دا بیان
[سودھو]ہور ماہرین دے مطابق مسیحیت دے سینٹ تے مذہبی فلسفی جسٹن شہید (103ء-165ء) نے نیومنیس دی طرح دا نتیجہ اخذ کيتا اے۔ پال بلیکہم (Paul Blackham) نے نوٹ کيتا اے کہ جسٹن نے موسیٰ نوں ”قابل اعتماد، عالم تے سچا" قرار دتا اے کیونجے اوہ یونانی فلسفیاں توں زیادہ قدیم ہیں“[۴۴]انہاں نے موسیٰ دا لکھیا اے کہ:
“ | I will begin, then, with our first prophet and lawgiver, Moses[Musa]... that you may know that, of all your teachers, whether sages, poets, historians, philosophers, or lawgivers, by far the oldest, as the Greek histories show us, was Moses, who was our first religious teacher.[۴۴] | ” |
ابراہیمی مذاہب وچ
[سودھو]یہودیت
[سودھو]موسیٰ دی زیادہ تر معلومات بائبل دی خروج، احبار، گنتی تے استثناء وچ ملدی نيں۔[۴۵]اکثریتی علما نے انہاں کتاباں دی تالیف اُتے غور کيتا اے کہ ایہ کتاباں فارسی دور وچ لکھی گئیاں نيں،( 538-332 ق م)، لیکن ایہ کتاباں ابتدائی تحریری تے زبانی روایات اُتے مبنی اے۔[۷][۴۶] یہودی اسفار محرفہ وچ موسیٰ دے متعلق کہانیاں تے اضافی معلومات موجود نيں تے ربانی تفسیر دے طرز تحریر نوں مدراش دے ناں توں جانیا جاندا اے تے یہودی زبانی قانون دی ابتدائی تحریراں وچ ، مشنی تے تلمود مشہور نيں۔ یہودی روایات وچ موسیٰ دے کئی ناں مذکور نيں۔ مدراش نے موسیٰ نوں ست بائبل دیاں شخصیتاں وچوں اک دے طور اُتے شناخت کيتا اے جنہاں نوں مختلف ناواں توں لکھیا گیا سی۔[۴۷] موسیٰ دے مختلف ناواں وچ : یقوندی ایل (والدہ یوکابد دی وجہ توں )، حِبر (والد عمران [عمرام] دی وجہ توں )، یرد (بہن مریم دی وجہ توں )، آوی زنوح (بھائی ہارون دی وجہ توں )، آوی جدور (قہات دی وجہ توں )، آوی سوکو (ان نوں پالنے والی دایہ دی وجہ توں )، سمعیاہ بن نتنی ایل (بنی اسرائیل دی وجہ توں )۔[۴۸] موسیٰ طوبیاہ (اول نام) تے لاوی (خاندانی نام) دے ناں توں وی معروف نيں۔ (احبار ربانی 1:3)، ہمان،[۴۹]مچوقیق (شارع)[۵۰]اہل گؤاش(موسیٰ) (گنتی 12:3)[۵۱] شامل نيں۔
یہودی راسخ الاعتقاد موسیٰ نوں موشی ریبنو لکھدے نيں یعنی `Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a: ساڈے رہنما موشی، خدا دے رسول، تمام نبیاں دے باپ (ان دی مہربان اہلیت ہماریا سایہ اے آمین!)[۵۲] تے یہودی انہاں نوں عظیم پیغمبر سمجھدے نيں۔[۵۳][۵۴]
موسیٰ جدوں انتقال کیتے اوہ 120 سال دے سن ۔(استثناء 34:7) تے اج وی کوئی نئيں جاندا کہ موسیٰ دی قبر کتھے اے۔(استثناء 34:6)۔
120 سال دی عمر وچ موسیٰ دیاں اکھاں کمزور نئيں سن اوہ اس وقت وی طاقتور سن ۔ جو یہودیاں وچ اعزاز دی گل سمجھی جاندی اے کیونجے اک سو ویہہ سالا نوح دی اولاد دا ذکر کتاب پیدائش 6:3 وچ ہويا۔
مسیحیت
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Transfigurationbloch.jpg/220px-Transfigurationbloch.jpg)
موسیٰ اوہ شخصیت اے جس دا دوسری شخصیتاں دے مقابلے وچ عہد نامہ قدیم توں زیادہ عہد نامہ جدید وچ ذکر ہويا اے۔ مسیحیاں دے لئی موسیٰ اکثر خدا دے قانون دی اک علامت اے، جداں کہ یسوع مسیح دی تعلیمات اُتے زور دتا گیا سی۔ عہد نامہ جدید دے مصنفاں اکثر موسیٰ دا یسوع مسیح دے اعمال ولفظاں دے نال موازنہ کردے نيں تاکہ یسوع مسیح دے مقصد نوں بیان کرسکن۔ اعمال 7:39-43، 51-53 وچ یہودیاں دا موسیٰ نوں رد کرنا تے سنہری بچھڑا دی عبادت کرنا بالکل ایسا ہی سی جداں کہ یہودیاں نے یسوع مسیح دے نال کيتا تے اپنی یہودیت دی روایت نوں برقرار رکھیا۔[۵۵]
اسلام
[سودھو] تفصیلی لی لئی ویکھو: موسیٰ علیہ السلام
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Grave_Nabi_Musa_045.jpg/220px-Grave_Nabi_Musa_045.jpg)
تمام پیغمبر دی نسبت قرآن وچ موسیٰ دا واقعہ زیادہ آیا اے۔ تیس توں زیادہ سورتاں وچ موسیٰ و فرعون تے بنی اسرائیل دے واقعہ دی طرف سو مرتبہ توں زیادہ اشارہ ہويا اے۔
بہائیت
[سودھو]موسیٰ بہائی مذہب دے کلیدی پیغمبر نيں۔ انہاں نوں خدا دا رسول سمجھیا جاندا اے جو مستند دوسرے ادوار وچ بھیجے گئے۔[۵۶]
ہور ویکھو
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ بائبل: عہد نامہ قدیم (عہدِ عتیق)، استثناء 34:10
- ↑ Maimonides, 13 principles of faith, 7th principle.
- ↑ عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 1:10
- ↑ ۴.۰ ۴.۱ Douglas K. Stuart (15 June 2006). Exodus: An Exegetical and Theological Exposition of Holy Scripture. B&H Publishing Group, 110-113.
- ↑ عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 4:10
- ↑ (2002) en:What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?, Paperback, Grand Rapids, Mich. [u.a.]: Eerdmans, 98–99. ISBN 978-0-8028-2126-3.
- ↑ ۷.۰ ۷.۱ Finkelstein, I., Silberman, NA., The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, p.68
- ↑ en:Seder Olam Rabbahسانچہ:مکمل حوالہ درکار
- ↑ Jerome's Chronicon (4th century) gives 1592 for the birth of Moses
- ↑ The 17th-century en:Ussher chronology calculates 1571 BC (Annals of the World, 1658 paragraph 164)
- ↑ Christopher B. Hays, Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East، Presbyterian Publishing Corp, 2014 p. 116.
- ↑ Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littman, A Concise History of the Jewish People، Rowman & Littlefield, (1995) 2005 p.5.
- ↑ Lorena Miralles Maciá، "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations"، in Constanza Cordoni, Gerhard Langer (eds.)، Narratology, Hermeneutics, and Midrash: Jewish, Christian, and Muslim Narratives from Late Antiquity through to Modern Times، Vandenhoeck & Ruprecht/University of Vienna Press, 2014 pp. 145–175.
- ↑ Rivka Ulmer, Egyptian Cultural Icons in Midrash، de gruyter 2009 p. 269.
- ↑ Franz V. Greifenhagen, Egypt on the Pentateuch's Ideological Map: Constructing Biblical Israel's Identity, Bloomsbury Publishing, 2003 pp.60ff. p.62 n.65. p.63.
- ↑ Benjamin Edidin Scolnic, If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?: Exploring the Historical Dimension of the Bible, University Press of America 2005 p. 82.
- ↑ Jeffrey K. Salkin, Righteous Gentiles in the Hebrew Bible: Ancient Role Models for Sacred Relationships, Jewish Lights Publishing, 2008 pp.47 ff.، p.54.
- ↑ Maurice D. Harris Moses: A Stranger Among Us، Wipf and Stock Publishers, 2012 pp. 22–24
- ↑ بائبل: عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 2:10
- ↑ McClintock, John; James, Strong (1882), "Mo'ses", en:Cyclopaedia of Biblical, Theological and Ecclesiastical Literature, VI.— ME-NEV, New York: Harper & Brothers, pp. 677–87.
- ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Chapter I (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.
- ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : The Symbolical Significance of the Tabernacle (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.
- ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Ingratitude Punished (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.
- ↑ Hamilton 2011, p. xxv.
- ↑ en:William G. Dever 'What Remains of the House That Albright Built?,' in George Ernest Wright, Frank Moore Cross, Edward Fay Campbell, Floyd Vivian Filson (eds.) The Biblical Archaeologist, American Schools of Oriental Research, Scholars Press, Vol. 56, No 1, 2 March 1993 pp.25-35, p.33: 'the overwhelming scholarly consensus today is that Moses is a mythical figure.'
- ↑ تفسیر تفہیم القرآن، ابو الاعلیٰ مودودی ،سورۃ الاعراف آیت 104 حاشیہ نمبر 85
- ↑ Shmuel 1976, p. 1102.
- ↑ Shmuel 1976, p. 1103.
- ↑ Hammer, Reuven (1995), The Classic Midrash: Tannaitic Commentaries on the Bible, Paulist Press, p. 15.
- ↑ 1989, p. 18.
- ↑ ۳۱.۰ ۳۱.۱ Droge 1989, p. 18.
- ↑ Barclay, John M. G. Jews in the Mediterranean Diaspora: From Alexander to Trajan (323 BCE – 117 CE), University of California Press (1996) p. 130
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Shmuel 1976, p. 1132.
- ↑ Strabo. The Geography, XVI 35, 36, Translated by H.C. Hamilton and W. Falconer, pp. 177–78,
- ↑ Tacitus, Cornelius. The works of Cornelius Tacitus: With an essay on his life and genius by Arthur Murphy, Thomas Wardle Publ. (1842) p. 499
- ↑ ۳۷.۰ ۳۷.۱ Tacitus, Cornelius. Tacitus, The Histories, Volume 2, Book V. Chapters 5, 6 p. 208.
- ↑ Henry J. M. Day, Lucan and the Sublime: Power, Representation and Aesthetic Experience, Cambridge University Press, 2013 p.12.
- ↑ Shmuel 1976, p. 1140.
- ↑ Josephus, Flavius (1854), "IV", The works: Comprising the Antiquities of the Jews VIII, trans. by William Whiston, pp. 254–55.
- ↑ Feldman 1998, p. 130.
- ↑ Guthrie 1917, p. 194.
- ↑ Guthrie 1917, p. 101.
- ↑ ۴۴.۰ ۴۴.۱ Blackham 2005, p. 39.
- ↑ Van Seters 2004, p. 194.
- ↑ Jean-Louis Ska, Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions, Forschungen zum Alten Testament, Vol 66, Mohr Siebeck, 2009 p.260.
- ↑ Midrash Rabbah, Ki Thissa, XL. 3-3, Lehrman, p. 463
- ↑ Yalkut Shimoni, Shemot 166 to Chronicles I 4:18, 24:6; also see Vayikra Rabbah 1:3; Chasidah p.345
- ↑ Rashi to Bava Batra 15s, Chasidah p. 345
- ↑ Bava Batra 15a on Deuteronomy 33:21, Chasidah p. 345
- ↑ Rashi to Berachot 54a, Chasidah p. 345
- ↑ یہودی امواندی القابات.
- ↑ Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol. III : Moses excels all pious men (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Larkin, William J. (1995). Acts (IVP New Testament Commentary Series). Intervarsity Press Academic. ISBN 978-0-8308-1805-1.
- ↑ Historical Context of the Bábi and Bahá'í Faiths, Bahá'i.
ہور پڑھو
[سودھو]- Asch, Sholem (1958), Moses, New York: Putnam, ISBN 0-7426-9137-3.
- Assmann, Jan (1997), Moses the Egyptian: The Memory of Egypt in Western Monotheism, Harvard University Press, ISBN 0-674-58738-3.
- Barenboim, Peter (2005), Biblical Roots of Separation of Power, Moscow: Letny Sad, ISBN 5-94381-123-0.
- Barzel, Hillel (1974), "Moses: Tragedy and Sublimity", in Gros Louis, Kenneth RR; Ackerman, James S; Warshaw, Thayer S, Literary Interpretations of Biblical Narratives, Nashville: Abingdon Press, pp. 120–40, ISBN 0-687-22131-5.
- Blackham, Paul (2005), "The Trinity in the Hebrew Scriptures", in Metzger, Paul Louis, Trinitarian Soundings in Systematic Theology (essay), Continuum International.
- Buber, Martin (1958), Moses: The Revelation and the Covenant, New York: Harper.
- Card, Orson Scott (1998), Stone Tables, Deseret Book Co, ISBN 1-57345-115-0.
- Chasidah, Yishai (1994), "Moses", Encyclopedia of Biblical Personalities: Anthologized from the Talmud, Midrash and Rabbinic Writings, Brooklyn: Shaar Press, pp. 340–99.
- Cohen, Joel (2003), Moses: A Memoir, Mahwah, NJ: Paulist Press, ISBN 0-8091-0558-6.
- Churchill, Winston (November 8, 1931), "Moses", Sunday Chronicle (National Churchill Museum), Thoughts, 205.
- Daiches, David (1975), Moses: The Man and his Vision, New York: Praeger, ISBN 0-275-33740-5.
- Dever, William G (2002), What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?, William B. Eerdmans, ISBN 0-8028-2126-X.
- ——— (2006) [2003], Who Were the Early Israelites, and Where Did They Come From?, Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans
- Dozeman, Thomas B (2009), Commentary on Exodus, William B Eerdmans, ISBN 978-0-8028-2617-6
- Droge, Arthur J (1989), Homer or Moses?: Early Christian Interpretations of the History of Culture, Mohr Siebeck.
- Fast, Howard (1958), Moses, Prince of Egypt, New York: Crown.
- Feiler, Bruce (2009), America's Prophet: Moses and the American Story, William Morrow.
- Feldman, Louis H (1998), Josephus's Interpretation of the Bible, University of California Press.
- Finkelstein, Israel; Silberman, Neil Asher (2001), The Bible Unearthed, New York: Free Press, ISBN 0-684-86912-8.
- ———; ——— (2001b), The Bible Unearthed, New York: Simon & Schuster.
- Franklin, Benjamin (1834), Franklin, William Temple, ed., Memoirs (ebook) 2, Philadelphia: McCarty & Davis.
- Freud, Sigmund (1967), Moses and Monotheism, New York: Vintage, ISBN 0-394-70014-7.
- Gregory of Nyssa (1978), The Life of Moses, The Classics of Western Spirituality, Transl. Abraham J. Malherbe and Everett Ferguson. Preface by en:John Meyendorff, Paulist Press, ISBN 978-0-8091-2112-0. 208 pp.
- Guthrie, Kenneth Sylvan (1917), Numenius of Apamea: The Father of Neo-Platonism, George Bell & Sons
- Halter, Marek (2005), Zipporah, Wife of Moses, New York: Crown, ISBN 1-4000-5279-3.
- Hoffmeier, James K (1996), "Moses and the Exodus", Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition, New York: Oxford University Press, pp. 135–63.
- Hamilton, Victor (2011), Exodus: An Exegetical Commentary, Baker Books, ISBN 978-1-4412-4009-5.
- Ingraham, Joseph Holt (2006) [New York: A.L. Burt, 1859], The Pillar of Fire: Or Israel in Bondage (reprint), Ann Arbor, MC: Scholarly Publishing Office, University of Michigan Library, ISBN 1-4255-6491-7.
- Keeler, Annabel (2005), "Moses from a Muslim Perspective", in Solomon, Norman; Harries, Richard; Winter, Tim, Abraham's Children: Jews, Christians, and Muslims in Conversation, T&T Clark, pp. 55–66, ISBN 978-0-567-08171-1.
- Kirsch, Jonathan. Moses: A Life.:New York: Ballantine, 1998. ISBN 0-345-41269-9.
- Kohn, Rebecca. Seven Days to the Sea: An Epic Novel of the Exodus. New York: Rugged Land, 2006. ISBN 1-59071-049-5.
- Freedman, H, ed. (1983), Midrash Rabbah (10 volumes) , Lehman, S.M. (translator), London: The Soncino Press.
- Mann, Thomas (1943), "Thou Shalt Have No Other Gods Before Me", The Ten Commandments, New York: Simon & Schuster, pp. 3–70.
- Meacham, Jon (2006), American Gospel: God, the Founding Fathers, and the Making of a Nation, Random House.
- Salibi, Kamal (1985), "The Bible Came from Arabia", Jonathan Cape (London).
- Sandmel, Samuel (1973), Alone Atop the Mountain, Garden City, NY: Doubleday, ISBN 0-385-03877-1.
- Van Seters, John (2004), "Moses", in Barton, John, The Biblical World, Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-35091-4
- ——— (1994), The Life of Moses: The Yahwist as Historian in Exodus-Numbers, Peeters Publishers, ISBN 90-390-0112-X.
- Shmuel, Safrai (1976), Stern, M, ed., The Jewish People in the First Century, Van Gorcum Fortress Press
- Ska, Jean Louis (2009), The Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions, Mohr Siebeck, pp. 30–31, 260, ISBN 978-3-16-149905-0
- Smith, Huston (1991), The World's Religions, Harper Collins, ISBN 978-0-06-250811-9
- Southon, Arthur Eustace (1954) [London: Cassell & Co., 1937], On Eagles' Wings (reprint), New York: McGraw-Hill.
- van der Toorn, K.; Becking, Bob; van der Horst, Pieter Willem (1999), Dictionary of deities and demons in the Bible, ISBN 978-0-8028-2491-2.
- Wiesel, Elie (1976), "Moses: Portrait of a Leader", Messengers of God: Biblical Portraits & Legends, New York: Random House, pp. 174–210, ISBN 0-394-49740-6.
- Wildavsky, Aaron (2005), Moses as Political Leader, Jerusalem: Shalem Press, ISBN 965-7052-31-9.
- Wilson, Dorothy Clarke (1949), Prince of Egypt, Philadelphia: Westminster Press.
باہرلے جوڑ
[سودھو]![]() |
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: موسا |
سانچہ:Wikiquotelang سانچہ:Wiktionarylang
![]() |
سانچہ:Iso2lang ویکی ماخذ اُتے اس مضمون توں متعلق اصل متن موجود اے: |
- The Geography, Book XVI, Chapter II The entire context of the cited chapter of Strabo's work
موسا
| ||
پیشرو شریعت دا آغاز |
شارع | جانشین یشوع |
|
|
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ عبرانی بولی دا متن شامل اے
- Pages using citations with format and no URL
- ویکیپیڈیا مضامین مع VIAF شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع ISNI شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع SELIBR شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع BNF شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع NLA شناخت کنندگان
- موسیٰ
- اسلام وچ انبیا تے رسل
- اناجیل اربعہ دیاں شخصیتاں
- بانیان مذاہب
- بائبل وچ مذکور قاتل
- پندرہويں صدی ق م دے بائبلی حکمران
- روایات وچ مذکور شخصیتاں
- شاہی مقدسین
- شخصیتاں تورات
- شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے
- عبرانی بائبل وچ انبیاء
- عہد نامہ قدیم دے مقدسین
- فرشتہ باں شخصیتاں
- قدیم مصری شہزادے
- قدیم مصری یہودی
- کتاب خروج
- کرامات دکھانے والی شخصیتاں
- متبنی
- کتاب استثنا
- اسلام وچ انبیا