Maltašćina
kraje | Malta | |
rěčnicy | 330.000 | |
znamjenja a klasifikacija | ||
---|---|---|
klasifikacija | Afroaziske rěče | |
oficielny status | ||
hamtska rěč | Malta, Europska unija | |
rěčne kody | ||
ISO 639-1: |
mt | |
ISO 639-2: |
mlt | |
wikipedija | ||
Maltašćina (maltasce malti, jendźelsce pak Maltese) je semitska rěč maltaskeho naroda. Maltašćinu rěči wokoło 400.000 wobydlerjow Malty a přibližnje samsna ličba Maltačanow, kotřiž su w emigraciji we wukraju (USA, Kanada, Awstralska, Wulka Britaniska atd.) žiwi. Maltašćina je dźensa hamtska rěč na Malće (wot lěta 1936, hdyž je hromadźe z jendźelšćinu italšćinu) narunała a w Europskej uniji (wot 1. meje 2004).
Stawizny
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Maltašćina je z maghrebskeje arabšćiny nastawała, je so pak mjeztym k samostatnej rěči ze swójskej syntaksu a fonologiju wuwiwała. Słowoskład je jara wot italšćiny wobwliwowany. Fenicisko-puniske słowa so hišće w jednotliwych mjenach městnow namakaja. Dla něhdźe 180-lětneje fazy bjez wobsydlenja w 9./10. lětstotkomaj so njemóže pak žana kontinuita fenicisko-puniskeje rěče k maltašćinje akceptować.
Za čas arabskeho zdobyća a nowowobsydlowanje wot lěta 870 je maltašćina z arabšćiny nastawała. Z přejimanju knjejstwa přez katolski rjad Johanitow w lěće 1530 so je italšćina k dominantnej rěči wuwiwała. Wot lěta 1814 bě Malta britiska krónkolonija a jendźelšćina wuwiwaše so k hamtskej rěči, tak zo jenož hornja woršta dale italsce rěčeše. W lěće 1914 su Jendźelčenjo łaćonski alfabet za maltašćinu zawjedli, w lěće 1924 wudawachu prěnje prawopisne prawidła. W lěće 1934 sta so maltašćina oficielnje z druhej hamtskej rěu nimo jendźelšćiny, mjeztym zo zhubi italšćina swoje předprawa po wustawje.
Alfabet a wurěkowanje
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Jako jenička semitiska rěč pisa so maltašćina z łaćonskimi pismikami, wobsedźi pak wosebite znamješka Ċ/ċ, Ġ/ġ, Ħ/ħ a Ż/ż a digraf Għ/għ, kotryž so tež kaž swójski pismik wobjednawa. Pismikaj c a y falujetej.
Při wurěkowanju wobkedźbuj (IPA-zwukowe pismo):
- ċ: [tʃ], kaž č w čas
- e: [ɛ], kaž ä w němskim słowje Äpfel (jabłuka)
- ġ: [dʒ], kaž dź w dźungl
- għ: němy; słuža k podlěšenju přechadźaceho abo slědowaceho wokala (z arab. ع a غ nastawany)
- h: němy
- ħ: [ħ], jara jasnje wurěkowane h, žadyn wotpowědnik w Němčinje (kaž arab. ح)
- o: [ɔ], kaž o w strona
- q: [ʔ], jara jasny „Stimmabsatz“ (kaž na př. němsce ver'eisen město verreisen)
- r: [r], kaž r w delnjoserbskim słowje rěc
- s: [s], kaž s w són
- v: [v], kaž jendź. v, na př. w vanilla, abo němski w w Wasser
- w: [w], kaž w we woda
- x: [ʃ], kaž š w šula
- z: [ts], kaž c w cyhel
- ż: [z], kaž z w zo
- aw: [aʊ], kaž aw w awto
- ew: [ɛʊ], něhdźe kaž eo, žadyn ekwiwalent w serbšćinje
- ie: [iɛ, iː], dołhi i z lochkej přichilnosću k e
Słowoskład
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Přikłady za słowa arabskeho (abo feniciskeho) pochada:
- wieħed „jedyn“ < واحد wāhid
- kbir „wulki“ < كبير kabīr
- raġel „muž“ < رجل radžul
- ħobż „chlěb“ < خبز chubz
- qamar „měsačk“ < قمر qamar
- belt „městno, město“ < بلد balad „kraj“
- id „ruka“ < يد jad
- tajjeb „dobry“ < طيب tajjib
- saba’ „porst“ < إصبع isba’
- sema „njebjo“ < سماء samā’
- marid „chory“ < مريض marīd
- tqil „ćežki“ < ثقيل thaqīl
- xahar „měsac“ < شهر šahr
- tifla „holca“ < طفلة tifla „mała holca“
- kelma „wokabla, słowo“ < كلمة kalima
- marsa „přistaw“ < مرسى marsan „kótwišćo“
Přikłady za słowa italskeho pochada:
- gravi „wažny, wuznamny“ < it. grave
- lvant „wuchod“ (přirunaj němsce Levante)
- skola „šula“ < scuola
- kriżi „kriza“ < crisi
- parti „podźěl, dźěl“ < parte
- avukat „prawiznik, adwokat“ < avvocato
- natura „přiroda“ < natura
- ċirasa „wišnja“ < sicil. cirasa (př. łać. ceresia)
- frotta „płód“ < frutta
- griż „šěry“ < grigio (př. fr. gris(e))
Gramatika
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Jedyn z najwažnišich zakładow maltašćiny – předewšěm za semitiske werby – je princip „trilitteru“ a „kwadrilitteru“, kotryž woznamjenja, zo rjad najwjace třoch (abo tež štyrjoch) konsonantow přeco a bjez wuwzaća wostanje. Samsny princip so tež pola substantiwow a adjektiwow namaka, kotrychž zhromadnosć k słownemu polu hodźi so na zakładźe identiskeho porjada konsonantow spóznawać.
Gramatikalisce jónkróćna je maltašćina přez přenošowanje gramatiskich prawidłow ze semitiskeho do romaniskeho/germaniskeho słowoskłada. Je na přikład konjugacija „ja rěču/ty rěčiš/wón rěči/wona rěči“ w maltašćinje „nitkellem/titkellem/jitkellem/titkellem“, tak bu tutón princip tež na konjugaciju “ja rezerwuju/ty rezerwuješ/wón rezerwuje/wona rezerwuje“ přenošowany, kotraž so z jendźelskeho werba (to) book (serbsce „knihować“) wotwodźuje: „nibukja/tibukja/jibukja/tibukja“.
Žórła
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Ohk, K.: Maltesisch – Wort für Wort (Kauderwelsch Band 117), Bielefeld: Reise Know-How Verlag Rump 2001, ISBN 3-89416-568-5
Wotkaz
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/12px-Commons-logo.svg.png)
bołharšćina | čěšćina | danšćina | estišćina | finšćina | francošćina | grjekšćina | iršćina | italšćina | jendźelšćina | letišćina | litawšćina | madźaršćina | maltašćina | němčina | nižozemšćina | pólšćina | portugalšćina | rumunšćina | słowakšćina | słowjenšćina | španišćina | šwedšćina