Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч
Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч | |
---|---|
![]() | |
Дата нараджэння | 27 мая (8 чэрвеня) 1896 |
Месца нараджэння | |
Дата смерці | 1947 |
Месца смерці | |
Грамадзянства | |
Род дзейнасці | мастак |
Месца працы | |
Вучоба | |
Уплыў | Анікіта Пятровіч Хатулёў, Канстанцін Аляксеевіч Каровін, Роберт Рафаілавіч Фальк і Aleksandr Drevin[d] |
Член у | |
![]() |
Міхаі́л Мацве́евіч Філіпо́віч, або Міха́сь Філіпо́віч (27 мая (8 чэрвеня) 1896, Мінск — 1947, Масква) — беларускі жывапісец, графік, этнограф, педагог[2]. Адзін з першых беларускіх мастакоў, хто звярнуўся да нацыянальнай тэматыкі[3].
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/be/thumb/4/40/%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%82%D0%B0._%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%9C._%D0%A4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0._1925.jpg/200px-%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%82%D0%B0._%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%9C._%D0%A4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0._1925.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/1928._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%86%D1%8B.jpg/250px-1928._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%86%D1%8B.jpg)
Нарадзіўся 8 чэрвеня (27 мая паводле старога стылю) 1896 года ў Мінску ў сям’і служачага чыгункі, паводле паходжання селяніна Барысаўскага павета[4], адстаўнога унтэр-афіцэра Мацвея Касмавіча Філіповіча і яго жонкі Алены Фадзееўны. Бацькі памерлі, калі Міхасю было чатыры гады[2]. Спачатку з братам і сёстрамі ён жыў у старэйшай замужняй сястры, затым выхоўваўся ў сям’і дзядзькі, каваля Фадзея Фадзеевіча Гурскага, які жыў на Маркаўскім завулку ў Мінску[4]. Вучыўся ў царкоўнапрыходскай школе[2].
У 1910—1917 гадах вучыўся ў Мінскім рэальным вучылішчы ў К. Я. Ермакова, Дзмітрыя Полазава. У пачатку Першай сусветнай вайны вучылішча было эвакуіравана ў Гжацк, затым — у Маскву, а потым — у Яраслаўль, дзе Філіповіч скончыў вучылішча[2]. У 1917 годзе вярнуўся ў Мінск, у дом па Маркаўскім завулку. Малюе вуліцы Мінска і Стары горад, гэтыя працы не захаваліся[4]. Едзе дзеля мастацкай адукацыі ў Маскву. Спачатку паступіць на вучобу па мастацкай спецыяльнасці не атрымліваецца, таму ў 1918—1919 гадах вучыўся ў Маскоўскім Межавым інстытуце, адначасова ў прыватнай студыі Анікіта Хатулёва[2].
У 1919 годзе быў залічаны ў Дзяржаўныя вольныя мастацкія майстэрні, але ў той жа год пайшоў, як сам напісаў у аўтабіяграфіі, «добраахвотнікам у Чырвоную гвардыю»[5]. У 1919—1920 гадах служыў санітарам цягніка на дзянікінскім фронце, аднак праз слабае здароўе быў адкамандзіраваны з фронту ў Маскву, у Вышэйшую школу ваеннай маскіроўкі, дзе вучыўся адзінаццаць месяцаў[2]. У канцы 1920 года Камісія па таленавітасці накіравала яго ў Маскву ў Дзяржаўныя вольныя мастацкія майстэрні, дзе вучыўся ў Канстанціна Каровіна.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/1921._%D0%9D%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5.jpg/250px-1921._%D0%9D%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5.jpg)
У канцы 1921 года праз адсутнасць сродкаў на жыццё вярнуўся ў Менск[2]. У верасні 1921 года займаўся арганізацыяй і сам удзельнічаў у першай савецкай выстаўцы ў Менску па вуліцы Губернатарскай, 13[2]. Экспанаваліся 13 твораў мастака[4], у тым ліку супрэматычныя («Супрэматызм (канструкцыя плоскасцяў)», «Максімальнае выяўленне колеру» і інш.), з якіх ніводны не дайшоў да сённяшняга часу. Першая персанальная выстаўка Міхася Філіповіча адбылася ў Менску ў жніўні 1922 года. У паказаных на ёй творах быў бачны паварот да фальклорнай беларускай спадчыны («На Купалле», «Карагод (Ляльнік)», «Казачны сюжэт»). У 1922—1923 гадах быў мастацкім інструктарам аддзела выяўленчага мастацтва пры Галоўпалітасвеце ў Менску[6]. У 1923 годзе загадваў афармленнем Беларускага павільёна на Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўцы ў Маскве[6], у 1923—1925 гадах працаваў загадчыкам мастацкага аддзела ў Беларускім дзяржаўным музеі.
У 1924 годзе Цэнтральным праўленнем Саюза работнікаў мастацтва быў камандзіраваны ў Вышэйшыя тэхнічныя майстрэрні, дзе вучыўся ў Аляксандра Дрэвіна і Роберта Фалька (1925—1930)[6]. Летні адпачынак праводзіў у Менску і этнаграфічных экспедыцыях па савецкай Беларусі[7].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/1922._%D0%91%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B5.jpg/250px-1922._%D0%91%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B5.jpg)
У 1927 годзе ўступіў ва Усебеларускае аб’яднанне мастакоў, дзе выставіў 40 палотнаў[7]. У тым жа годзе прымаў удзел у беларускім раздзеле савецкага павільёна міжнароднай выстаўкі «Мастацтва кнігі» ў Лейпцыгу[8]. У 1929 годзе прымаў удзел у III Усебеларускай мастацкай выстаўцы (карціна «Бітва на Нямізе» і яшчэ каля 40 карцін).
Яшчэ да заканчэння вучобы ў Маскве яго творчасць пачала падвяргацца крытыцы ў савецкай Беларусі, творы пачалі здымацца з экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея. У 1930 годзе прыязджае ў Менск, дзе абвінавачваецца ў «нацдэмаўшчыне» і «фармалізме», адыходзе ад разумення сутнасці класавай барацьбы[7]. Разам з жонкай Ксеніяй Весялоўскай з’язджае ў Маскву. На думку мастацтвазнаўцы Барыса Крэпака, гэта было зроблена дзеля таго каб пазбегнуць рэпрэсій[7]. Уступіў у Асацыяцыю мастакоў рэвалюцыйнай Расіі (АХРР). У 1930-х гадах быў у працяглай творчай камандзіроўцы ў Сярэдняй Азіі[9].
У 1939—1941 гадах Міхась Філіповіч працаваў у Мінску, удзельнічаў у выстаўках, у пастаноўцы оперы «Кветка шчасця», пісаў карціны для гістарычнага музея. Перадваенныя творы мастака не захаваліся, аднак паводле назваў вядома, што яны насілі савецкі ідэалагічны характар[10]. У Мінску даведаўся пра пачатак вайны Германіі з СССР і на трэці дзень з’ехаў у Маскву, дзе працаваў як мастак для сатырычнага часопіса «Партызанская дубінка». У 1942—1944 гадах служыў у арміі франтавым мастаком. У 1944—1945 гадах працуе загадчыкам мастацкага аддзела Дзяржаўнага выдавецтва ў Мінску[6]. Супрацоўнічаў з музеем Вялікай Айчыннай вайны і Домам народнай творчасці ў Мінску, для якога на аснове сваіх малюнкаў аформіў 10 альбомаў, прысвечаных матэрыяльнай народнай культуры[11].
Вядома, што апошнія гады жыцця Міхась Філіповіч правёў у Маскве, дзе і памёр у 1947 годзе[2]. Дагэтуль біяграфія мастака слаба вывучаная[2].
Творчасць
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D1%96%D1%88%D1%87%D1%8B.jpg/215px-%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D1%96%D1%88%D1%87%D1%8B.jpg)
Працаваў у тэхніцы алейнага жывапісу і акварэлі, працаваў у кніжнай графіцы. Вялікую значнасць маюць замалёўкі народнай вопраткі, зробленыя Філіповічам на Міншчыне, Случчыне, Магілёўшчыне, Палессі[12]. Творы Міхася Філіповіча вызначаюцца яркім нацыянальным каларытам, самабытнасцю[12].
Прыхільнасць да акадэмічнага рэалізму ў часе навучання ў Маскве змяняецца захапленнем імпрэсіянізмам. Пасля знаёмства з творчасцю і тэорыяй Казіміра Малевіча пачынаецца супрэматычны перыяд. У верасні 1921 года ў Менску Філіповіч выстаўляе творы «Супрэматызм», «Максімальнае выяўленне колеру», «Канструкцыя плоскасцей».
Яшчэ ў 1910 годзе пачаў рабіць альбом замалёвак «Беларускія ткацкія ўзоры»[2]. Па вяртанні ў Беларусь працягнуў вывучаць узоры беларускага народнага мастацтва. У выніку яго вандровак па Беларусі для Беларускага дзяржаўнага музея было складзена 10 альбомаў з замалёўкамі тканін, разьбы, народных строяў, сялянскіх забудоў і прадметаў побыту[13]. Праца яго і сёння ўяўляе цікавасць для знаўцаў славянскіх культур[14]. М. Лебедзевай, Міхасём Філіповічам, Анатолем Тычынам быў складзены альбом слуцкіх паясоў, дзеля чаго яны працавалі з архівамі музеяў Масквы, Ленінграда, Смаленска і інш[14]. У 1924 годзе альбом «Слуцкія паясы» быў выдадзены Інбелкультам[14].
Самабытнае мастацтва Міхася Філіповіча ўвогуле ёсць этнаграфічным[14]. Былі створаны партрэты беларуса, у якіх мастаку ўдалося паказаць характар свайго народа. Найбольш удалыя жывапісныя палотны — «Група на кірмашы», «Беларусы ў старажытным адзенні», «Дудар» і інш[14]. Адна з першых карцін на народную тэматыку — «Казка» («Казачны сюжэт»). У 1921—1922 гадах стварае шэраг карцін на этнаграфічныя матывы: «На Купалле», «Вясна», «Скокі праз вогнішча», «Карагод», «Народнае гулянне»[13]. У кампазіцыі «На Купалле» мастак зафіксаваў многія нацыянальныя віды мастацтва — танец-карагод, адзенне, упрыгожванне свята кветкамі і зелянінай[14].
Адначасова працуе як ілюстратар. У 1922 годзе ілюструе «Босых на вогнішчы» Міхася Чарота[13]. У тым жа годзе адбылася яго першая персанальная выстаўка[2], сярод іншых, там выстаўляліся такія карціны, як «На Купалле», «Карагод (Ляльнік)» і «Казачны сюжэт» (1921—22)[2]. Змітрок Бядуля апісаў уражанні ад выстаўкі ў сваім артыкуле[15]. Вось як ён кажа пра нацюрморт «Бэз і купальніца» наступным чынам[16]:
![]() |
…Букет бэзу — у розных пералівах, такая свежасць колераў, ажно здаецца: чуеш пах бэзу, чуеш вясну. А гэта ўсё — у невялічкім букеце… Праўда, ёсць часцяком незавершанасць. Адразу бачым, што мастак пэўнай дарогі ў сваёй творчасці яшчэ не знайшоў. Кожны вобраз як бы кажа: «Дамалёўвай сам!» — і будзіць фантазію гледача | ![]() |
У 1924 годзе стварае графічны цыкл ілюстрацый да беларускіх народных казак «Сучкін сын», «Іванка-дурачок», «Паляшук і чорт»[17].
У аўтабіяграфіі мастак напіша, што за 1921—1928 гады ім створана «да 150 прац алеем і да 400 малюнкаў тушшу, гуашшу, акварэллю, да 150 работ па ілюстрацыі беларускіх народных казак»[5], ілюстрацыі да вершаў Янкі Купалы, эскізы дэкарацый для Беларускага першага дзяржаўнага тэатра і іншае[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Peasant_boy%2C_Peasant_women%2C_Women_in_the_national_Belarusian_costume.jpg/250px-Peasant_boy%2C_Peasant_women%2C_Women_in_the_national_Belarusian_costume.jpg)
У 1930-х гадах стварае творы на сярэднеазіяцкія матывы. У часы вайны прымае ўдзел у афармленні перыядычных выданняў, у тым ліку ў часопісе «Партизанская дубинка», стварыў серыю антыфашысцкіх карыкатур. У апошнія гады жыцця працаваў у жанры лірычнага пейзажу[18].
Акрамя іншага, працаваў у партрэтным жанры, у тым ліку намаляваў партрэты Міхася Станюты, мастачкі Пальміры Мрачкоўскай, Генрыха Грыгоніса, Фацімы Мамедавай і партрэты-тыпы, напрыклад, карціны «Стары беларус з люлькай» (сярэдзіна 1920-х) і «Жанчына ў намітцы» (магчымы партрэт яго жонкі Ксеніі Весялоўскай)[2].
У 1930-х гадах стварыў таксама серыю лялек, маленькіх скульптур «Лявоніха», «Цымбаліст», «Дудар», «Жанчына ў нацыянальнай вопратцы», «Жалейка», «Стары», «Вясковы хлопец» і іншыя. Гэта былі апошнія работы Міхася Філіповіча[19].
Ацэнка і значнасць творчасці
[правіць | правіць зыходнік]«... Гэта наогул амаль адзіны мастак на выстаўцы, у працах якога зусім няма не беларускіх матываў, творчасць якога наскрозь прасякнута ўважлівай цікавасцю і шчырым каханнем да роднае краіны. Гэта — адно з найбольш цікавых і каштоўных з’явішчаў у нашым сучасным нацыянальным мастацтве, што дазваляе спадзявацца на пышны яго далейшы росквіт», — пісаў Мікола Шчакаціхін, ацэньваючы творы Філіповіча, прадстаўленыя на I–й Усебеларускай выстаўцы (1925 г.)[20].
Артыстка Стэфанія Станюта пакінула пра яго наступны ўспамін: «Ён выглядаў значна старэйшым, чым быў на самой справе..., быццам даўно ўжо махнуў рукой на ўсё і на сябе самога. І раптам — як зусім іншы чалавек перад табой: ён пачынаў працаваць. ...Вочы жывыя, маладыя, позірк пранізлівы, цэпкі, а рукі лёгкія, бюстрыя! ...Ён рабіўся проста прыгожым. Калі б хто мяне спытаў, як можа выглядаць натхненне, я, напэўна, адразу б убачыла ў памяці Міхаіла Філіповіча за працай»[11].
Цікавыя факты
[правіць | правіць зыходнік]- Намаляваў першую вокладку часопіса Полымя.
У мастацтве
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D0%9C%D0%B5%D0%B5%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82._%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.jpg/175px-%D0%9C%D0%B5%D0%B5%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82._%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.jpg)
- Скульптар Меер Айзенштат у 1939 годзе стварыў бюст мастака.
У філатэліі
[правіць | правіць зыходнік]- У 2021 годзе, да 125-годдзя з дня нараджэння мастака, быў выпушчаны канверт з арыгінальнай маркай «Жывапіс. Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч. 1896-1947». Дызайн канверта і спецштэмпеля Алена Мядзведзь.
- Пошта Беларусі ў 2002 годзе выпусціла паштовую марку з выявай карціны Міхася Філіповіча «Бітва на Нямізе».
- З 4 лютага па 4 красавіка 2021 года ў Нацыянальным мастацкім музеі РБ адбывалася выстава, прысвечаная 125-годдзю Міхася Філіповіча.
Зноскі
- ↑ а б Беларуская Вікіпедыя — 2007.
- ↑ а б в г д е ё ж з і к л м н о Міхаіл Філіповіч [Выяўленчы матэрыял] = Михаил Филиппович = Mikhail Filipovich : [альбом / аўтар тэксту і складальнік В. У. Вайцахоўская]
- ↑ Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976. с. 256
- ↑ а б в г Крэпак Б. 2010.
- ↑ а б Аўтабіяграфія // Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва. — Ф. 82. — Воп. 1. — Спр. 1. — С. 65-66.
- ↑ а б в г Выстаўка твораў мастакоў-юбіляраў . artmuseum.by. Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2019.
- ↑ а б в г Крэпак Б. (2) 2010.
- ↑ Баразна М. Р. Мастацтва кнігі Беларусі XX стагоддзя. Мінск, «Беларусь», 2007. с. 52
- ↑ Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976.
- ↑ Белорусский Гоген ушел на передовую (руск.). kp.by (25 лютага 2015). Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2019. Праверана 23-12-2019.
- ↑ а б Вайцахоўская В. Міхась Філіповіч. Лёс мастака // Беларускі гістарычны часопіс. 2021. № 2. С. 38-39
- ↑ а б т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.
- ↑ а б в Харэўскі С. В. Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі. Вільня, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2007, с. 182
- ↑ а б в г д е Людміла Налівайка. Рыцары аховы помнікаў
- ↑ Бядуля З. Выстаўка карцін маляра М. Філіповіча (Памяшканьне Інстытуту Беларускага Пэдагагічнага Тэхнікуму) // Савецкая Беларусь. — 1922. — № 187.
- ↑ «Мітусяцца фарбы, ажно слепяць вочы…»(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2016. Праверана 8 красавіка 2012.
- ↑ Баразна М. Р. Мастацтва кнігі Беларусі XX стагоддзя. Мінск, «Беларусь», 2007., с. 52
- ↑ Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976., с. 357
- ↑ Архіўная копія(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2016. Праверана 8 красавіка 2012.
- ↑ «Полымя», 1927, № 2
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 616 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8. — С. 40.
- Бядуля З. Выстаўка карцін маляра М. Філіповіча (Памяшканьне Інстытуту Беларускага Пэдагагічнага Тэхнікуму) // Савецкая Беларусь. — 1922. — № 187
- Крэпак Б. Міхась Філіповіч. Рэльефы і штрыхі лёсу // Культура : газета. — 2010. — № 35 (955). Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2019.
- Крэпак Б. Міхась Філіповіч. Рэльефы і штрыхі лёсу. Працяг // Культура : газета. — 2010. — № 36 (956). Архівавана з першакрыніцы 32-12-2019.
- Шчакаціхін М. На шляхох да новага беларускага мастацтва (Нарыс творчасці Міхася Філіповіча) // Полымя. — 1927. — № 2. — С. 163—179.
- Шматаў В. Міхась Філіповіч. — Мінск, 1971
- А. Г. Лисов, А. Д. Сарабьянов, «Михаил Матвеевич Филиппович» // Энциклопедия русского авангарда.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Крэпак Б. Бліснуць краскай непаблеклай... // Культура : газета. — 2021. — № 6 (1497). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2021.
- Нарадзіліся 8 чэрвеня
- Нарадзіліся ў 1896 годзе
- Нарадзіліся ў Мінску
- Памерлі ў 1947 годзе
- Памерлі ў Маскве
- Супрацоўнікі Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі
- Выпускнікі Мінскага рэальнага вучылішча
- Члены Беларускага саюза мастакоў
- Асобы
- Мастакі паводле алфавіта
- Педагогі Беларусі
- Графікі Беларусі
- Графікі паводле алфавіта
- Этнографы Беларусі
- Мастакі Беларусі
- Выпускнікі МДМІ імя Сурыкава
- Асобы на марках
- Выяўленчае мастацтва ў філатэліі