معاویہ
کوائف | |
---|---|
مکمل نام | معاویہ بن ابی سفیان |
کنیت/لقب | ابو عبد الرحمن |
وجہ شہرت | حاکم شام، صحابی |
تاریخ/محل ولادت | بعثت توں 5 سال پہلے، مکہ |
محل زندگی | مکہ، شام |
نسب | بنی امیہ |
مشہوررشتےدار | ابو سفیان، یزید بن معاویہ |
مدفن | دمشق |
دینی خدمات | |
اسلام لیانا | فتح مکہ |
کیفیت | فتح مکہ دے موقع اُتے طلقا دی حیثیت توں اسلام قبول کرنا |
جنگ | جنگ یمامہ |
معاویہ بن ابی سفیان (م60ھ) پہلا اموی خلیفہ اے جو صلح امام حسن دے بعد سنہ 60 ہجری تک تقریبا ویہہ سال خلیفہ رہیا اس دے دور حکومت وچ دمشق راجگڑھ سی۔ اوہ فتح مکہ دے موقع اُتے اسلام لیایا تے اوہ طلقا وچوں سی۔ ابوبکر دے زمانے وچ سرزمین شام دے موقع اُتے اوتھے حاضر سی تے عمر بن خطاب دے زمانے وچ اردن دا گورنر فیر پورے شام دا حاکم رہیا۔ عثمان بن عفان دے خلاف شورش وچ انہاں دے مدد چاہنے دے باوجود اس نے انہاں دی مدد نئيں کيتی۔ امام علی (ع) دی خلافت وچ خون خواہی عثمان دے بہانے جنگ صفین بپا کيتی۔ شہادت امام علی (ع) دے بعد امام حسن توں صلح کر کے مکمل مسلماناں دی خلافت اپنے ہتھ وچ لے لئی۔ دمشق نوں اپنا پایہ تخت قرار دتا۔ اس دے دور خلافت وچ اکثر فتوحات غربی تے شمال آفریقہ وچ ہوئیاں۔ شرقی سر زمیناں دی فتوحات دا زیادہ خواہان سی۔ معاویہ نے خلافت نوں سلطنت وچ تبدیل کر دتا۔ اپنے بیٹے یزید دی بیعت دے لئی اس نے بہت زیادہ کوشش کيتی۔ ملکی امور چلانے دے لئی جدید دیوان بنائے۔ خوارج دے فتنےآں تے شیعاں دی شورشاں نوں اس نے سر کوب کيتا۔
معاویہ بن ابو سفیان (602-680) اک عرب مسلمان پیفمبر اسلام محمد دا اک صحابی سی جیدا جوڑ مکہ دے قبیلے قریش نال سی۔ اوہ شام چ عرب قوجاں دے نال رومیاں نال لڑیا، شام دے گورنر ریا۔ بنو امیہ دا اوہ پہلا بادشاہ سی۔ اوہ وی ورے تک بادشاہ ریا۔ اوناں دے کئی دیساں تے عرباں نے مل ماریا۔
زندگی
[سودھو]ابو عبد الرحمان معاویہ بن ابی سفیان صخر بن حرب بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی قریشی اموی بعثت توں 5 سال پہلے پیدا ہويا۔ بعض نے ست سال تے تیرہ سال بعثت توں قبلاس دتی پیدائش ذکر کيتی اے۔[۱]اس دتی والدہ ہند بنت عتبہ بن ربیعہ بن عبد شمس بن عبد مناف اے۔
شکل تے صورت دے لحاظ توں اسنوں خوبصورت تے سفید رنگ دا بیان کيتا گیا اے۔ منقول اے کہ اوہ اپنی ڈاڑھی نوں سونے دی مانند سرخی مائل پیلے رنگ توں خضاب کردا۔[۲]مشہور قول دی بنا اُتے اس دے اسلام قبول کرنے دا زمانہ فتح مکہ اے تے اوہ طلقاء وچوں اے۔[۳] یوم القضاء وی اسکے اسلام لیانے دا دن ذکر ہويا۔دوسری نقل کيتی بنا اُتے اوہ اپنے اسلام نوں چھپاندا سی۔[۴]بعض نے اسنوں کاتبان وحی توں شمار کيتا اے۔[۵] پیامبر خدا نے اسنوں نفرین دی کہ اوہ کدی سیر نہ ہوئے۔[۶] معاویہ دی تعظیم تے تکریم وچ بہت زیادہ روایات جعل ہوئیاں نيں۔[۷]
ازواج پیغمبر دے بھائیاں وچوں صرف معاویہ نوں خال المومنین کہیا گیا۔ رسول خدا دی زوجہ ام حبیبہ معاویہ دی بہن سی۔ اس لحاظ توں اسنوں خال المومنین کہیا گیا۔[۸]) معاویہ نے ابوبکر، عمر، عثمان تے اپنی بہن ام حبیبہ توں حدیث نقل کيتی اے۔ صحابہ تے تابعین دی اک جماعت نے اس توں روایت نقل کيتی اے۔[۹]
معاویہ نے جنگ یمامہ وچ شرکت کيتی تے فیر اسکے بعد اپنے بھائی یزید دے نال سپاه ابوبکر وچ شام گیا۔ ساحلی شہر صیدا، عرقہ، جبیل، بیروت، عکا تے صور وچ موجود سی۔[۱۰]
معاویہ نے عمر بن خطاب دا اعتماد حاصل کيتا لہذا اس نے اردن دا گورنر اسکے بھائی یزید نوں شام دی گورنری دی۔ طاعون دی بیماری وچ اسکے بھائی دی وفات دے بعد شام دا تمام علاقہ اس دے حوالے کے دتا۔ عثمان بن عفان نوں خلافت ملنے دے وقت تمام سرزمین دی گورنری معاویہ دے حوالے کے دتی۔ عثمان دے قتل دے بعد حضرت امام علی (ع) دی بیعت توں انکاری ہويا خون عثمان دی خون خواہی دے بہانے امام دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا۔ شام دے لوکاں نے عثمان دی خونخواہی تے علی نال جنگ اُتے لوکاں توں بیعت لی۔[۱۱] حکومت امام علی (ع) دے آخر تک ایہ اختلاف جاری رہیا۔ شہادت امام علی (ع) دے بعد معاویہ تے امام حسن (ع) دے درمیان صلح قائم ہوئی جس دے نتیجے وچ امام حسن معاویہ دے حق وچ حکومت توں کنارہ کشی کر لئی۔[۱۲] صلح امام حسن (ع) دے بعد آخر عمر تک خلیفہ مسلمین رہیا۔
پہلا جیون
[سودھو]مکہ دے فتح ہون ویلے معاویہ نے اسلام قبول کیتا۔ اوہ شام دے محاز تے اسلامی فوج وچ شامل ہو گۓ تے رومیاں نال لڑائیاں چ حصہ لیا۔
شام دا سردار
[سودھو]خلیفہ عمر فاروق نے اوس نوں 640 چ شام دا صوبیدار بنا دتا۔ معاویھ نے ھولی ھولی اس علاقے چ اپنی گرفت نوں تکڑا کیتا تس لوکاں نوں اپنا وفادار بنالیا۔647 تک اس نے تگری فوج بنالی جیدے نال اس نے 649 چ قبرص تے 654 روڈس تے تے 655 تے باظنتینی بحریہ نوں لائسیہ تے شکست دتی۔
ابتدائی خلافتاں دا زمانہ
[سودھو]یزید بن ابی سفیان شامات دی فتح دے موقع اُتے سپہ سالار سی۔ ابوبکر نے معاویہ نوں اس دے بھائی دے نال حکومت دی۔[۱۳] اس دی فوت دے بعد عمر دے زمانے وچ شام دی ولایت اُتے منصوب ہويا۔ بعض مؤرخین نے عمر دی جانب توں معاویہ دی نسبت سہل انگاری ہر حیرانگی دا اظہار کيتا۔[۱۴] حسن بصری کہندا اے: معاویہ نے عمر دے زمانے توں ہی اپنے آپ نوں خلافت دے لئی تیار کر ليا سی۔[۱۵] عمر نے تمام شامات معاویہ دے حوالے کے دتے سن ۔[۱۶] معاویہ کہندا سی: خدا دی قسم! اوہ تنہا عمر دے نزدیک ایسا مقام رکھدا سی اس طرح لوکاں اُتے تسلط حاصل کر ليا۔[۱۷] عثمان دے سامنے جدوں معاویہ دی نسبت اعتراضات ہُندے تاں اوہ کہندا کہ کس طرح اسنوں معزول کراں اسنوں تاں عمر نے منصوب کيتا اے۔[۱۸] عثمان دے دور وچ ، شام دا علاقہ اُتے امن علاقہ شمار ہُندا سی۔ اس نے ورائے کوفہ تے ابوذر نوں ايسے جگہ جلاوطن کيتا؛ گرچہ معاویہ نے اپنی شخصیت تے حیثیت دی حفاظت تے لوکاں اُتے انہاں دے اثرات روکنے کیلئی انہاں نوں شام توں کڈ دتا۔[۱۹] شام معاویہ دا تربیت شده علاقہ سی۔ ایہ اک ایسا امر اے کہ جس دتی حقیقت بنی امیہ دی حکومت دے دوران اوتھے دے لوکاں دی اس توں وفاداری مکمل طور اُتے آشکار ہوئی۔ کہندے نيں کہ بنی امیہ دے بزرگاں نے سفاح دے نزدیک گواہی دتی کہ اوہ بنی امیہ دے علاوہ کسی نوں پیامبر (ص) دی اقوام توں نئيں سمجھدے نيں۔[۲۰]
معاویہ توں منقول ہويا کہ اس نے کہیا: نحن شجرة رسول الله[۲۱].اسی طرح اس نے کاتب وحی تے خال المومنین دے القاب دی کوشش کيتی توں کہ اس دی شخصیت وچ استحکام پیدا ہوئے۔ اوہ انہاں لوکاں دی تشویق کردا جواس دتی شان وچ روایات جعل کردے تے اوہ لوکاں وچ اس دتی ترویج کردے۔[۲۲]
عثمان دے خلاف شورش دا آغاز
[سودھو]معاویہ عثمان دے خلاف شروع ہونے والی شورش دی ابتدا توں ہی اس توں فائدہ اٹھانے دے در پے سی۔ اس نے اک وقت عثمان توں تقاضا کيتا کہ اوہ اس دے پاس شام آ جائے توں کہ مخالفین دے ہتھوں توں امان وچ رہے۔ لیکن اس نے ایہ تجویز قبول نئيں کيتی۔[۲۳] جدوں شورش وچ سختی تے شدت پیدا ہوئی تاں معاویہ نے صرف ایہی راہ دیکھی کہ عثمان قتل ہوئے جائے۔ ايسے وجہ توں اس نے عثمان دی کسی قسم دی مدد نئيں کيتی۔ یہانتک کہ عثمان سخت ترین حالات وچ خود اس گل کيتی طرف متوجہ ہويا تے اس نے اک عتاب آمیز خط اسنوں لکھیا۔[۲۴] عثمان دے بعد معاویہ نے امویاں نوں اس دا وارث سمجھیا تے ايسے دی خونخواہی دے بہانے حضرت علی دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا۔ عثمان دے قتل دے بعد اس دی بیوی دے شام فرار ہونے دے بعد اس نال شادی کيتی خواہش دی لیکن اس نے اسنوں قبول نئيں کيتا۔[۲۵]
معاویہ نے حضرت علی نوں لکھنے والے خطوط وچ اس گل دا سہارا لیا: ساڈا خلیفہ عثمان مظلوم قتل ہويا تے خدا اسکے متعلق فرماندا اے: جو کوئی مظلوم ماریا جائے اسيں اس دے ولی دے لئی قدرت فراہم کردے نيں۔ پس اسيں عثمان تے اس دے بیٹےآں دی نسبت اس خونخواہی دے لئی زیادہ سزاوار نيں۔[۲۶] معاویہ اپنے بہت زیادہ پروپیگنڈے وچ اپنے آپ نوں عثمان دا وارث کہندا سی۔
امام علی(ع) دا عہد
[سودھو]برطرفی دی کوشش
[سودھو]امام علی(ع) نے خلافت دے آغاز وچ ہی معاویہ دے نمائندے توں کہیا: معاویہ توں کہو کہ وچ اس دی شام اُتے امیری توں خوش نئيں ہاں تے لوک کدی اس دی خلافت دے متعلق رضایت نئيں دینگے۔[۲۷] معاویہ نے جنگ جمل توں پہلے زبیر نوں لکھیا: اس نے شام دے لوکاں توں اسدے لئی بیعت لی اے، جے عراق انہاں دی ہمنوائی کرے تاں شام دی طرف توں کوئی مشکل نئيں ہوئے گی۔ زبیر معاویہ دے اس خط توں بہت خوش ہويا۔[۲۸] معاویہ اس گل اُتے سی کہ قریش دی سیاسی شخصیتاں وچوں خاص طور اُتے ایسی شخصیتاں نوں چاہندا سی کہ جو اس شورا وچ موجود ہاں تے اوہ انہاں نوں اپنی جانب جذب کرے تاکہ انہاں توں سیاسی فائدہ حاصل کر سکے۔ امام نے ايسے نکتے دی طرف اشارہ کيتا تے کہیا شام وچ موجود قرشیاں وچوں کوئی اک وی شورا وچ قبول نئيں ہوئے نيں تے خلافت انہاں دے لئی روا نئيں اے۔[۲۹] ہور معاویہ نے امام علی نوں لکھے جانے والے خط وچ شورا دا مسئلہ بیان کيتا۔[۳۰]
امام نے عبدالله بن عباس نوں حکومت شام وچ بھیجنا چاہیا تاں معاویہ نوں خط لکھیا۔ اس نے جواب وچ امام نوں اک سفید کاغذ بھیجیا۔معاویہ دے نمائندے نے امام توں کہیا: وچ ایداں دے لوکاں دی جانب توں آیا ہاں جو تواڈے متعلق ایہ اعتقاد رکھدے نيں کہ تسيں نے عثمان نوں قتل کيتا تے اوہ تواڈے قتل دے سوا راضی نئيں نيں۔[۳۱] معاویہ جنگ جمل تے علی دے طلحہ، زبیر تے عائشہ دے مقابلے وچ آنے توں فائدہ حاصل کردے ہوئے امام دی قتل عثمان وچ مداخلت نوں زیادہ تبلیغ کردا۔ [۳۲] جنگ جمل دے بعد امام کوفہ وچ مستقر ہوئے۔ سپاہ شام توں درگیری دے پیش نظر لوکاں توں بیعت لینا شروع کی، شام دے علاوہ تمام علاقےآں نے امام دی بیعت کيتی۔ امام نے اپنے خطوط دے ذریعے معاویہ نوں قانع تے اپنا مطیع کرنے دی کوشش کيتی۔ لیکن اوہ عمر دی طرف توں منصوب ہونے دے استناد دی بنا اُتے امام دی اطاعت توں سر پیچی کردا رہیا۔[۳۳] معاویہ نے امام توں چاہیا کہ شام تے مصر اس دے حوالے کرے ہور اسکے بعد بیعت دے لئی امام کسی تے نوں مقرر نہ کرن بلکہ اوہ خود امام دے سامنے بیعت کريں گا۔ امام نے اس دے جواب وچ کہیا:لم یکن الله لیرانی اتخذ المضلین عضدا»[۳۴]
معاویہ نے شام وچ اک گفتگو دے دوران کہیا: علی میرے توں کِداں خلافت وچ برتر اے ؟ جے حجاز دے لوکاں نےاس دتی بیعت دی اے تاں شام دے لوکاں نے میری بیعت کيتی۔ حجاز تے شام برابر اے۔ اس نے ایہی کلمات امام نوں اک خط وچ لکھے: جدوں تک حجاز دے لوک حق دی رعایت کردے رہے اس وقت تک اوہ شام اُتے حاکم سن ۔ لیکن ہن انہاں نے حق نوں چھڈ دتا اے ہن ایہ حق شامیاں دا اے۔ [۳۵] امام نے جواب وچ لکھیا: تیری ایہ بات:اہل شام اہل حجاز اُتے حاکم نيں، قرشیاں وچوں کوئی ایسا شخص دسو جسنوں شورا وچ قبول کيتا جائے یا اسدے لئی خلافت روا ہوئے۔ جے تسيں ایسا دعوی کرو گے تاں مہاجر تے انصار توانوں جھٹلاواں گے … میری بیعت سب نے دی کسی دی اس وچ مخالفت موجود نئيں اے تے تجدید بیعت کيتی کوئی گنجائش ہی باقی نئيں رہندی اے۔[۳۶]
جنگ صفین
[سودھو]پس جدوں خط تے کتابت تے معاویہ نوں ہٹانے دیاں کوششاں ناکام ہوئے گئياں [۳۷] تاں امام نے اس توں جہاد دا قطعی فیصلہ کيتا۔ امام نے مہاجر تے انصار وچوں اپنے بزرگ صحابیاں نوں اپنے پاس بلايا۔ خطبہ پڑھیا تے اسکے بعد انہاں نوں جہاد دی دعوت دتی۔ بالآخر سنہ 37 ہجری دے صفر دے مہینے وچ صفین نامی جگہ اُتے جنگ ہوئی۔ شکست جدوں معاویہ دی فوج دے روبرو سی تاں انہاں نے قرآن نیزےآں اُتے بلند کیتے۔ ایہ صورتحال دیکھ کے امام علی دے بعض سپاہیاں نے جنگ توں ہتھ کھچ لیا۔ نتیجے وچ حَکَمیت دے لئی دونے طائفاں دے درمیان حَکَم مقرر ہوئے تے جنگ کِسے نتیجے دے بغیر ختم ہوئے گئی۔[۳۸]
جنگ صفین دے بعد
[سودھو]امام نے نہروان دے بعد دوبارہ کوشش کيتی کہ عراقیاں نوں شام نال جنگ دے لئی تیار کرن۔ اس کم دے لئی تیار ہونے والے افراد دی تعداد کم سی۔ امام نے لوکاں دی سستی وچ خطبے دتے تے کہیا: ۔[۳۹] وچ ایداں دے لوکاں وچ گرفتار ہويا ہاں کہ جدوں حکم دیندا ہاں اوہ عمل نئيں کردے جدوں بلاندا ہاں تاں جواب نئيں دیندے نيں۔[۴۰] معاویہ عراقیاں دی اس سستی توں آگاہ سی۔ لہذا اس نے انہاں حالات وچ امام علی دی حکومت کیتی تضعیف تے عراق وچ اپنا راستہ ہموار کرنے دے لئی امام دے زیر تسلط علاقےآں جزیرۃ العرب تے عراق دے کچھ علاقےآں وچ شب خون مارنے دا ارادہ کيتا۔[۴۱] معاویہ کہندا سی: ایہ قتل تے غارت تے تاراجی عراقیاں نوں خوفزدہ کردی اے تے جو امام دے مخالفین وچوں نيں یا جو امام توں جدائی دا ارادہ رکھدے نيں انہاں نوں اس کم دی ہمت دیندی اے۔ جو اس دگرگونی توں بیمناک نيں انہاں نوں ساڈے پاس لاؤ۔ [۴۲] انہاں حملےآں تے شب خون غارات دے ناں توں معروف نيں. ابواسحق ثقفی نے کتاب الغارات نے انہاں غارات دی لسٹ وچ کتاب تالیف کيتی اے۔
سپاه شام دے ناجائز اقدام
[سودھو]ابواسحق ابراہیم ثقفی نے کتاب الغارات وچ سپاه معاویہ دے دوسرے علاقےآں اُتے حملےآں نوں اکٹھا کيتا اے۔
مصر اُتے حملہ
[سودھو]مصر اوہ پہلا علاقہ اے جتھے شام دی فوج نے تجاوز کردے ہوئے حملہ کيتا۔ مصر دے والی قیس بن سعد نے جنگ صفین وچ امام دی ہمراہی کيتی۔ جنگ صفین دے بعد محمد بن ابی بکر حاکم مصر سی۔ امام نے مصر دے حالات دی بنا اُتے مالک نوں مصر بھیجیا۔ معاویہ نےاس دتی اطلاع پاندے ہوئے مالک بن اشتر دے قتل دا نقشہ تیار کيتا تے مالک قلزم نامی جگہ شہید ہوئے گئے۔ معاویہ نے مصر دی حکومت دا وعدہ عمرو بن عاص نوں دتا سی۔ عمرو اک عظیم لشکر کے نال مصر روانہ ہويا۔ کنانہ بن بشر دو ہزار افراد دے نال شہر توں باہر آیا اس نے جنگ کيتی قتل ہويا فوج نے شکست کھادی محمد بن ابی بکر دے اطراف توں لوک پراکندہ ہوئے گئے۔ شامی فوج دے ہراول دستے دے سربراہ معاویہ بن خدیج نے محمد نوں اک خرابہ وچ پا کر انہاں دی گردن اڑا دتی تے انہاں دے پیٹ وچ مردار رکھ دے اسنوں اگ لگیا دی۔[۴۳] اس طرح مصر امام دی دسترس توں نکل گیا تے [[عمرو بن عاص|عمرو بن عاص]] سال ۴۳ تک انہاں اُتے حاکم رہیا۔
بصرے اُتے حملہ
[سودھو]معاویہ نے عمرو بن عاص توں مشورے دے نال عبدالله بن عامر حضرمی نوں بصره روانہ کيتا توں کہ اوتھے دے لوکاں دے درمیان خون عثمان دی خونخواہی دے ذریعے اپنے حامیاں نوں اکٹھا کرے تے اوہ اس شہر وچ تصرف کرے۔ ابن عامر نے قبیلۂ بنی تمیم نوں اکٹھا کيتا۔ ضحاک بن عبدالله ہلالی نے امام علی دی حمایت وچ اس اُتے اعتراض کيتا لیکن اکثر تمیمیاں نے ابن عامر دی حمایت دی تے اٹھیا کھڑے ہوئے۔ معاویہ نے ابن عامر توں چاہیا سی کہ اوہ مضریاں اُتے اعتماد کرے ایہ گل ازدیاں دی رنجش دا سبب بنی۔ بصرے دے نائب زیاد بن عبید نے عبدالله بن عباس نوں خط لکھیا جو اس وقت کوفہ وچ سی تے بصرے دا والی سی۔ زیاد نے ازدیاں دی حمایت توں نماز جمعہ دا اقامہ کيتا تے لوکاں توں تقاضا کيتا کہ اوہ بنی تمیم دے مقابلے وچ کھڑے ہون۔ امام نے زیاد بن ضبیعہ تمیمی نوں بصرے وچ بھیجیا توں کہ اوہ بنی تمیم نوں ابن عامر دی حمایت توں روکے۔ بہت زیادہ کوششاں توں بنی تمیم ابن عامر دی حمایت توں دستبردار ہوئے۔ انہاں حالات وچ اوہ خوارج دے ہتھوں وچ قتل ہوئے گیا۔ امام نے جاریۃ بن قدامہ دی سرکردگی وچ بنی تمیم دے پنجاہ افراد نوں بصره بھیجیا۔ اس نے شیعاں دے لئی امام دا خط پڑھیا۔ جنگ ہوئی تاں بنی تمیم شکست توں دوچار ہوئے۔[۴۴]
عراق اُتے حملہ
[سودھو]معاویہ نے ضحاک بن قیس نوں عراق بھیجیا تے کہیا کہ جتھے جاؤ اوتھے قتل تے غارت تے تباہی پھیلا دو، علی دے دوستاں نوں قتل کرو تے جلدی توں اس جگہ نوں چھڈ کے دوسری جگہ چلے جاؤ۔ ضحاک کوفہ آیا لوکاں دے اموال برباد کیتے تے حجاج دے کاروان اُتے حملہ آور ہويا۔ امام نے حجر بن عدی نوں 4000 افراد دے کے ضحاک دے پِچھے روانہ کيتا۔ حجر نے اسنوں تدمر وچ جا لیا جنگ ہوئی شامیاں دے ۱۹ افراد مارے گئے حجر دے ساتھیاں وچوں 2 شہید ہوئے۔ ضحاک رات دی تاریدی ميں فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔
نعمان بن بشیر دی سرکردگی وچ فرات دے اطراف عین التمر اُتے حملہ معاویہ دا اک ہور ناجائز اقدام سی۔ لیکن ایہ حملہ معمولی سی جنگ تے نعمان دے فرار توں تمام ہوئے گیا۔ انہاں حملےآں دے بعد عدی بن حاتم نے 2000 افراد دے نال شام دے نچلے علاقےآں دی زمیناں وچ حملے کیتے۔[۴۵]
معاویہ نے دومۃ الجندل وچ سپاہ بھیجی توں کہ انہاں توں زکات لاں۔ امام نے وی مالک بن کعب دے نال سپاہ بھیجی دونے آمنے سامنے ہوئیاں اک دن جنگ دے بعد شام دی سپاہ شام واپس چلی گئی۔[۴۶]
ہور حملےآں وچوں سفیان بن عوف غامدی دا چھ ہزار افراد دی معیت وچ ہیت اُتے حملہ سی۔ ایتھے توں اوہ انبار گئے۔ امام دے ساتھی شہر وچ کم سن ۔ متجاوزین نے انبار شہر نوں تباہ تے برباد کيتا۔ امام نے سعید بن قیس ہمدانی نوں اٹھ ہزار افراد دے نال شامیاں دے تعاقب وچ روانہ کيتا لیکن اوہ انہاں دے پہنچنے توں پہلے شام وچ داخل ہوئے گئے۔[۴۷]
حجاز اُتے حملہ
[سودھو]سال ۳۹ دے ایام حج وچ معاویہ نے یزید بن شجره رہاوی نوں مکہ وچ بھیجیا توں کہ اوہ لوکاں نوں معاویہ دی طرف دعوت دے۔ امام نے اس سپاہ دے مقابلے وچ معقل بن قیس ریاحی نوں مکہ بھیجیا۔ سپاه شام کسی درگیری دے بغیر مناسک حج دے بعد شام واپس چلی گی۔ معقل نے وادی القری تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ چند تن اسیر ہوئے جنکا بعد وچ عراق دے قیدیاں توں تبادلہ کيتا گیا۔[۴۸]
معاویہ دی طرف توں بُسر بن ارطاة دی سربراہی وچ حجاز تے یمن اُتے حملہ سخت ترین غارت گری سی۔ معاویہ نے بسر توں چاہیا کہ جتھے وی علی دے شیعاں نوں پائے انہاں نوں قتل کر دے۔ یمن وچ عثمان دے حامیاں نے عراق وچ اختلافات نوں دیکھدے ہوئے یمن دے حاکم عبیدالله بن عباس دے خلاف بغاوت کر دتی تے اسدے لئی انہاں نے معاویہ توں مدد منگی۔ بسر پہلے مدینہ گیا جتھے ابو ایوب انصاری قوت تے قدرت نہ ہونے دی وجہ توں اوتھے توں فرار کر گیا۔ بسر نےاس دا گھر جلا دتا تے لوکاں نوں معاویہ دی بیعت اُتے اکسایا تے ابو ہریره نوں شہر دا حاکم بنا دتا۔ فیر اوہ مکہ تے طائف گیا۔ تبالہ وچ شیعاں دی اک جماعت نوں قتل کيتا۔ مکہ دے لوکاں نے خوف توں فرار اختیار کيتا۔ بسر نے عبیدالله بن عباس دی بیوی بچےآں نوں اسیر کيتا تے بیٹےآں دے سر اڑا دتے۔ فیر نجران گیا تے عبید اللہ دے سسر عبدالله بن عبد المدان نوں قتل کيتا۔ کچھ شیعاں نے دفاع کيتا تے بوہت سارے قتل ہوئے۔ فیر اک سو ایرانی شیعاں نوں قتل کيتا۔ ایہ سب کچھ کرنے دے بعد اس نے حضر موت دا رخ کيتا جس دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ اوتھے شیعاں دی کثیر تعداد ساکن سی۔ بسر دے حملےآں دی خبر پا کر امام نے جاریۃ بن قدامہ نوں سپاہیاں دی معیت وچ بسر دے تعاقب وچ روانہ کيتا۔ اوہ جدوں مکہ پہنچیا تاں اوہ اوتھے توں جا چکيا سی۔ کہیا گیا اے کہ جاریہ دے کوفے واپس پہنچنے توں پہلے امام شہید ہوئے چکے سن تے لوک امام حسن دی بیعت کر چکے سن ۔[۴۹]
اموی خلافت دی تشکیل
[سودھو]امام علی دی شہادت دے بعد بیت المقدس وچ شام دے لوکاں نے معاویہ خلیفہ دی حیثیت توں بیعت دی تے اسنوں خلیفۃ المسلمین دے لقب توں یاد کرنے لگے۔[۵۰] معاویہ فیر عراق دی طرف متوجہ ہويا۔ امام حسن عبد اللہ بن عباس سمیت 12000 افراد دے لشکر کے ہمراہ مدائن دی طرف روانہ ہوئے۔ جدوں لشکر ساباط پہنچیا تاں انہاں نے اپنے اصحاب دے متعلق خاص طو اُتے معاویہ دی جانب توں انہاں نوں رشوت دینے تے عبید اللہ بن عباس دی دلجوئی دی کوشش کيتی وجہ توں تردید دا شکار ہوئے۔ پس امام حسن نے جنگ توں ہتھ کھچ لیا۔ معاویہ تے امام دے درمیان صلح کيتی گل چلی، امام حسن نے حکومت معاویہ دے حوالے کے دتی۔ امام نے صلح وچ شرط لگائی کہ معاویہ دے بعد حکومت انہاں نوں واپس ملے گی۔ معاویہ صلح دے بعد کوفے وچ آیا تے امام حسین تے حسن نےاس دتی بیعت کيتی۔ لوکاں دے اس اجتماع دی وجہ توں اس سال دا ناں عام الجماعة رکھیا گیا کیونجے امت وچوں خوارج دے علاوہ سب نے اک شخص دی بیعت کيتی سی۔[۵۱]
جاحظ اس سال معاویہ دے بادشاہ بننے، اعضائے شورا تے مہاجرین تے انصار دی نسبتاس دتی استبدادیت دی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھدا اے: معاویہ نے اگرچہ اس سال دا ناں عام الجماعۃ رکھیا حالانکہ ایہ سال عام فرقہ تے قہر تے جبر تے غلبہ دا سال سی۔ ایہ اوہ سال سی کہ جس وچ امامت ملوکیت وچ ، نظام نبوی نظام کسرائی وچ تبدیل ہويا تے خلافت مغصوب تے قیصری ہوئی۔[۵۲]
حکومت معاویہ اگرچہ پہلا حاکمیت دا تجربہ سی کہ جس وچ دینی تے سیاسی، قبیلائی تے علاقائی اختلافات وچ زور گوئی دے ذریعے تے سیاسی حیلےآں دے توسط توں قدرت حاصل کيتی گئی سی۔[۵۳] معاویہ تصریح کردا اے کہ اس نے ایہ خلافت نوں لوکاں دی محبت، دوستی تے انہاں دی رضایت توں نئيں بلکہ تلوار دے زور توں حاصل کيتی اے۔[۵۴]
بہر حال اس طرح اموی حکومت بن گئ تے معاویہ اس دا خلیفہ بنیا۔ اس سلسلے نے ۹۱ سال (۱۳۲ق.-۴۱ق.) دوام پایا۔ اس وچ ۱۴ نفر خلیفہ ہوئے۔[۵۵]. پہلا معاویہ بن ابی سفیان تے آخری مروان بن محمد جعدی سی۔[۵۶]
خلافت توں پہلے دیاں کوششاں
[سودھو]معاویہ نے اگرچہ ظاہری طور اُتے اعلان کيتا سی کہاس دتی علی توں مخالفت خلافت دے لئی نئيں اے۔ اس نے جنگ جمل توں پہلے زبیر بن عوام]] نوں لکھیا: اس نے شام دے لوکاں توں بیعت لے لی اے جے عراق انکا نال دے تاں شام دی طرف توں کوئی مشکل نئيں اے۔ زبیر اس خط توں خوش ہويا۔[۵۷] معاویہ نے لوکاں دے درمیان خلیفہ دے انتخاب دے درمیان مسلماناں دے درمیان شورا دا نظریہ پیش کيتا۔ معاویہ اس در پے سی کہ قریش دی سیاسی شخصیتاں خاص طور اُتے شورا دے موجود افراد نوں اپنی طرف جذب کرے تے اس توں سیاسی مقاصد حاصل کرے۔ معاویہ نے ایہ مسئلہ اک خط وچ امام علی دے سامنے وی پیش کيتا۔[۵۸]
ہور تاریخی منابع دے مطابق اس نے امیر المومنین دے ناں توں نئيں بلکہ امیر دے ناں توں بیعت کيتی لیکن امام علی دی شہادت دے بعد خلافت دا دعوی کيتا تے لوکاں نے امیر المومنین دے ناں سےاس دتی بیعت کيتی۔[۵۹] معاویہ نے حمص دے حاکم نوں خط لکھیا تے کہیا لوک جس ناں سےاس دتی بیعت کرن ايسے ناں توں لوک بیعت کرن۔ حمص دے اشراف معاویہ دی امیر دے عنوان توں بیعت اُتے راضی نئيں ہوئے کہ خلیفہ دے بغیر عثمان دی خوانخواہی دے لئی نکلاں گے۔ پس اس لحاظ توں حمص دے اوہ پہلے لوک نيں جنہاں نے معاویہ دی خلیفہ دے عنوان توں بیعت کيتی۔ اس دے بعد شام دے لوکاں نے وی خلیفہ دے عنوان سےاس دتی بیعت کيتی۔[۶۰]
معاویہ دے طلقا وچوں ہونے دی وجہ توں خلافت دا مسئلہ اس دے لئی دشواری پیدا کردا سی۔ معاویہ نے شام وچ اپنے آپ نوں «خال المؤمنین» تے «کاتب وحی» دے عنواناں توں پہچنوایا سی تے اس جہت توں اس مشکل نوں حل کرنے دی کوشش کيتی سی۔[۶۱]
معاویہ دی سیاسی روش
[سودھو]معاویہ دی امام حسن(ع) دے نال صلح دے نال اس دی خلافت دا پہلا دور اختتام ہويا تے اموی دور حکومت دا آغاز ہويا۔ معاویہ دی حکومت دا پایہ تخت دمشق سی۔ اس نے اپنے اہداف دے تحت اپنی حکومت کیتی بنیاداں فراہم کیتیاں۔اس دتی اہم کوششاں عبارت نيں: نظام سیاسی وچ تبدیلی، فوج دے کردار نوں اساسی محور قرار دینا، قبیلے دا موازنہ تے چلیانا، ولی عہدی دی ایجاد، مخالفین دی سرکوبی، خوش روئی دا مظاہرہ کرنا تے بزرگ شخصیتاں اسلامی نوں بخشش تے ہدایا دینا، جابر تے قدرتمند والیاں دے ذریعے امنیت ایجاد کرنا، حکومتی کماں نوں مستقیم ادارہ کرنا تے توسیع طلبانہ سیاستاں۔[۶۲]
خلافت دے استحکام دے لئی دینی اصولاں دا استعمال
[سودھو]معاویہ نے اپنی خلافت دے استحکام دے لئی بعض دینی اصول وی بروئے کار لاندا سی ۔قدرت حاصل کرنے دے لئی اپنے آپکو خدا دی طرف توں (نمائندہ) سمجھدا سی ۔کیونجے تمام کم ايسے دی طرف توں نيں ۔[۶۳] اک زمانے وچ معاویہ نے کہیا: ایہ خلافت خداوند دا امر تے اس دی قضاواں وچوں قضائے الہی اے ۔ [۶۴]معاویہ نے یزید دی ولی عہدی دے متعلق عائشہ دی مخالفت دے وقت کہیا:یہ قضائے الہی اے تے قضائے الہی وچ کِسے نوں کوئی اختیار حاصل نئيں اے ۔ [۶۵] بعض گزارشاں دے مطابق ايسے نے عائشہ نوں قتل کروایا۔ [۶۶]بصرے تے کوفہے وچ معاویہ دے حاکم زیاد بن ابیہ، نے اپنے معروف خطبے دے ضمن وچ کہیا :اے لوکاں !ہم سیاست کرنے والے نيں تے آپ دے مدافع نيں تے اسيں توانوں اس حکومت کیتی طرف سیاست کردے نيں جو خدا نے سانوں دتی اے۔[۶۷] یزید نے وی اپنے پہلے خطبے وچ کہیا سی :اس دا باپ بندگان خدا وچ سی ،خدا نے اس اُتے اکرام کيتا تے است خلافت بخشی ....اور ہن خدا نے اوہ خلافت مینوں عطا کيتی اے ۔[۶۸] معاویہ دے سامنے عثمان دے بیٹے نے یزید دی ولایتعہدی اُتے اعتراض کيتا تے کہیا تاں میرے باپ دی وجہ توں تخت نشین ہوئے ہوئے تاں اس نے جواب وچ کہیا : ایہ اوہ ملک اے جسنوں خدا نے ساڈے اختیار وچ دتا اے ۔[۶۹]
معاویہ اپنے بارے وچ لفظ مُلک دے استعمال توں خوش ہُندا۔معاویہ کہندا سی : انا اول الملوک.[۷۰] اوہ شاہی نظام نوں صرف اک سیاسی نظام سمجھدا تے توضیح دیندا سی : لوکاں دی دینداری دے نال اس دا کوئی کم نئيں اے ۔ اس توں منقول اے : خدا دی قسم !میری جنگ اقامۂ نماز،زکات دینے تے حج کرنے دے لئی نہ سی ایہ کم تاں تسيں انجام دیندے سن ۔ ميں نے تسيں اُتے امارت دے لئی جنگ کيتی تے خدا نے مینوں اوہ دتی حالانکہ تسيں اس اُتے ناخوش ہوئے۔ [۷۱]
جعل حدیث
[سودھو]معاویہ دے دور حکومت وچ جعل حدیث دا سلسلہ شروع ہويا یہانتک کہ بعض افراد اہل بیت دی مذمت وچ احادیث جعل کردے تے تواس دتی دی جانب توں انہاں دی پشت پناہی کيتی جاندی ۔[۷۲] معاویہ دی مدح وچ اس قدر احادیث جعل ہوئیاں کہ ابن تیمیہ وی اس دا اقرار کردا اے ۔ اوہ حدیث طیر دے رد وچ لکھدا اے :معاویہ دے فضائل وچ بہت زیادہ احادیث جعل کيتیاں گئیاں تے مستقل کتاباں لکھی گئياں۔ حدیث دے اہل دانش نہ انہاں نوں درست سمجھدے نيں تے نہ اسنوں صحیح سمجھدے نيں ۔ [۷۳]
حکومتی سسٹم
[سودھو]معاویہ نے اپنی توانائی دے تحت حکومتی استفادے دے لئی سودمند اداری طریقے، دیواناں دی ایجاد تے مفید وسائل بروئے کار لیا کے انہاں توں فائدہ حاصل کيتا ۔معاویہ دے دور حکومت وچ دیواناں دا تحول قابل مشاہدہ سی۔روم تے ایران دے نال ارتباط وچ ایہ امر مؤثر سی۔اموی دفتری سسٹم وچ اسنوں تکامل بخشے بغیر عمر بن خطاب دی پیروی کردے سن ۔ معاویہ نے اپنے پاس موجود رومی حکومت وچ کم کرنے والے عیسائیاں مانند سرجون بن منصور رومی تے اسکے بیٹے منصور بن سرجون توں دیوان منظم کرنے وچ مدد لی ۔[۷۴]
معاویہ نے دیوان خاتم تے دیوان برید دے ناں توں دو دیوان (ادارے) تاسیس کیتے توں کہ خطوط مہر دے بغیر نہ رہیاں تے خلیفہ دے علاوہ کوئی تے شخص انہاں دے اسرار توں آگاہ نہ ہوئے ہور خطوط جعل تے دگرگونی دا شکار نہ ہاں۔دیوان البرید وچ خطوط دی ارسال تے ترسیل دا کم کيتا جاندا۔ دیوان خاتم دے لوک انہاں خبراں نوں حاصل کردے جو صوبےآں دے گورنر خلیفہ دی طرف بھجواندے سن ۔ دیوان برید خلیفہ تے اسکے عاملاں وغیرہ دے درمیان ارتباط نوں سرعت بخشنے دے لئی قائم کيتا گیا ۔ان دو دیواناں (ادارےآں) دے ملازمین خطوط دے ارسال تے ترسیل دے علاوہ خلیفہ دے جاسوس وی سن جو گورنراں دی حرکات تے سکنات نوں زیر نظر رکھدے سن تے اپنی معلومات خلیفہ نوں پہنچاندے سن ۔ معاویہ نے انہاں ادارےآں دے لئی خطیر رقم خرچ دی سی۔
عثمان دا قتل
[سودھو]تیسرے خلیفہ عثمان نوں کج لوکاں نے مدینہ چ شہید کر دتا۔ علی خلیفہ بنے عثمان توں بعد معاویہ نے مطالبہ کیتا کہ اونہاں لوکاں نوں پھڑیا جاۓ جنھاں نے عثمان نوں قتل کیتا۔
علی نال لڑائی
[سودھو]عثمان دے قتل تے فیر اودھے قاتلاں نوں نا پھڑن تے معاویہ دی علی نال لڑائی ہوئی۔ سغین آلی تھاں تے جیڑی بے نتیجہ رئی۔
معاویہ خلیفہ
[سودھو]علی دے قتل توں بعد علی دے پتر حسن خلیفہ بنے۔ اونہاں نوں علی نے خلیفہ بنایا سی پر اوہ اپنی فوج دی سرداری نہ کرسکے نالے معاویہ دا مقابلہ وی نا کرسکے جیدے نتیجے چ معاویہ خلیفہ بن گیا تے اوہ اگلے ویہہ سال تک بادشاہ بنیا رہیا۔
روم نال لڑائیاں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Kairouan-mosquee-cimetiere.jpg/250px-Kairouan-mosquee-cimetiere.jpg)
عقبہ بن نافع نوں معاویہ نے افریقہ پیجیا جینے 670 تک ٹیونس تک دا علاقہ فتح کر لیا۔ 670 وچ ٹیونس وچ قیروان شہر دی نیو رکھی۔
چڑھدے پاسے
[سودھو]امیر معاویہ دیاں فوجاں مہلب بن ابی صفراہ دی سرداری چ 664 چ ملتان پنجاب تک آئیاں تے ایسے ویلے لیندے افغانستان دا علاقہ وی فتح ہویا۔
امام ابن تیمیہ نے معاویہ تے علی دی خلافت دا فرق انج دسیا اے: علی دی خلافت وچ کفار نال کوئی جہاد نئیں ہویا تے نا ای کوئی نوا شہر یا دیس مسلماناں کول آیا۔ علی دی خلافت چ دین اسلام نوں کوئی غلبہ حاصل نئیں ہویا۔ دوجے پاسے معاویہ دے ویلے بارے چ ابن تیمیہ لکھدے نیں: معاویہ دی سرکار وچ خشکی تے سمندراں وچ جہاد ہویا، شہر تے شہر فتح ہوئے۔ اسلام دی قوت و شوکت وچ وادا ہویا تے ہر طرح اس نال اسلامی سرکار وچ ترقی ہوئی ۔
اہم واقعات
[سودھو]خوارج
[سودھو]معاویہ دے دور حکومت وچ خوارج دی نسبت گورنراں دے شدت عمل تے سختی دے باوجود اوہ مسلسل انہاں دی جانب توں ناآرام رہے۔ معاویہ امام علی دی نسبت خوارج توں زیادہ نفرت کردا سی تے خوارج معاویہ نوں اسلام توں منحرف سمجھدے سن ۔انہاں دے اعمال نے اموی خلیفہ نوں پریشان کيتا تے اوہ مسالمت آمیز رستےآں دے مخالف سن ايسے وجہ توں معاویہ نے انہاں نوں خشونت توں جواب دتا ۔
- مرکز خلافت دے کوفہ توں دمشق منتقل ہونے دے ہمزمان خوارج نے معتدل تر تے سازگارتر راستہ اختیار کيتا کہ جو حروریہ دی سرگرمیاں دا مرکز کوفے توں بصرہ دی طرف منتقل ، انہاں دی تحریک وچ اندرونی گروہ بندی تے سستی تے اک عقیدتی گروہ دی صورت وچ ظاہر ہويا ۔ عقیدے دے لحاظ توں خوارج دی مختلف مشابہ گروہ بندی انہاں دی فوجی طاقت اُتے منفی انداز وچ مؤثر ہوئی اس توں اموی حکومت نوں انہاں اُتے غلبہ حاصل کرنے دا موقع ملیا ۔ جنگ نہروان خوارج دی پہلی تے آخری جنگ سی جس وچ اوہ اک دشمن دے مقابلے وچ اک سربراہ دی سرکردگی وچ اکٹھے ہوئے سن اس دے بعد اوہ پراکندہ ہوگئے ۔کوفہ دے خوارج نے فروة بن نوفل اشجعی دی سربراہی وچ امام حسن تے معاویہ دی صلح کيتی مخالفت کيتی تے حالے معاویہ کوفہ وچ ہی سی کہ انہاں نے اس اُتے شورش بپا کردے ہوئے نخیلہ وچ لشکر کشی دی جس دے نتیجے وچ معاویہ دی سپاہ تے انہاں دے درمیان جنگ ہوئی ۔[۷۵]
- سال ۴۳،ماں مستورد بن علقمہ دی سرکردگی وچ معاویہ دے خلاف سب توں وڈی بغاوت ہوئی ۔ کوفہ دے حاکم مغیره بن شعبہ نے مذار نامی جگہ اُتے انہاں نوں سرکوب کيتا ۔
خوارج دے قبیلے دی پراکندگی، اہل کوفہ،عراق وچ معاویہ دی مرکزی حکومت دا انہاں دے مقابلے وچ سخت مؤقف تے کوفیاں دے شیعیان آل علی دی جانب میلان نے وی خوارج دی سرکوبی وچ مغیرہ دی مدد کيتی ۔ اگرچہ خوارج نے کوفیاں نوں اپنے نال ملانے دی کافی کوششاں کيتياں لیکن کوفیاں نے سیاسی منافع دی وجہ توں انہاں دے نال جنگ کرنے نوں ترجیح دتی ۔ کوفہ دے خوارج چند سال آرام دے نال رہے یہانتک کہ سال ۵۸ وچ حیان بن ظبیان سلمی نے شورش برپا دی ۔ اک سال بعد باقیاء وچ ہونے والی جنگ تمام خوارج قتل ہوئے گئے تے اس طرح ایہ بغاوت دم توڑ گئی ۔[۷۶]
- بصرہ دے خوارج ہور کوفہ دے خوارج دی مانند کدی کدی شورشاں بپا کردے سن ۔ اوتھے سال ۴۱ وچ سہم بن غالب تے خطیم باہلی دی قیادت وچ قیام کيتا ۔اموی حکمران ابن عامر نے انہاں نوں سرکوب کيتا ۔ ابن عامر نوں خوارج دے نال نرم برتاؤ کرنے دی وجہ توں معاویہ دی جانب توں برطرف ہونا پيا۔ سال ۴۵ وچ زیاد بن ابیہ بصرے دا حکمران بنا۔اس نے خوارج دے مقابلے وچ سخت گیرانہ سیاست اختیار کيتی ۔ سال ۵۳ وچ زیاد دے مرنے دے بعد خوارج دی سرگرمیاں فیر نويں سرے توں شروع ہوئیاں لیکن سال55 ھ وچ عبید اللہ بن زیاد دے حاکم بننے دے بعداس نے انہاں دا تعاقب کيتا تے انہاں نوں زندانی تے قتل کيتا ۔
عراق توں باہر دے سیاسی حالات
[سودھو]عراق توں باہر دے سیاسی حالات نے معاویہ دے لئی کوئی خاص مشکلات پیدا نئيں کيتياں ۔والیان کسی اعتراض دے روبرو ہوئے بغیر اپنی حکومتاں کردے رہے ۔ عمرو بن عاص نے مصر، دو سال حکومت کیتی تے سال ۶۳ وچ مر گیا فیر اس دا بیٹا عبدالله به مدت دو سال اسس دا جانشین رہیا ۔فیر معاویہ دا بھائی عتبہ بن ابی سفیان تے فیر معاویہ بن جدیج مصر دے حاکم رہے ۔
- حجاز وچ امام حسن، امام حسین، عبدالله بن زبیر و... ورگی قد آور اسلامی شخصیتاں سن۔ اس وجہ توں اس علاقے نوں معاویہ مستقیم زیر نظر رکھدا سی تے ایتھے دے لوکاں دے لئی اموی خاندان دا والی بناندا توں کہ وہاس دتی سیاست دا اجرا کرے ۔ مدینہ دے امور مروان بن حکم تے سعید بن عاص دے ذریعے چلائے جاندے ۔ اس دے علاوہ غیر سیاسی مختلف سرگرمیاں جداں مشاعرہ، موسیقی تے علوم دینی دی طرف لوکاں نوں تشویق کردا ۔ اس مسئلے نے مکہ تے مدینے نوں معاشرتی تے اجتماعی لحاظ توں اہم ترین مراکز وچ تبدیل کر دتا ۔
شیعہ
[سودھو]کسی شک تے شبہ دے بغیر شیعہ معاویہ دے دشمناں وچوں سن . معاویہ تے اسکے عاملین تے والی مختلف شکلاں وچ شیعاں دے روبرو ہُندے ۔
- امام علی(ع) توں بیزاری پیدا کرنا: شیعاں دا مقابلہ کرنے دے لئی معاویہ دی اہم ترین روشاں وچوں اک روش لوکاں دے درمیان امام علی توں بیزاری نوں پیدا کرنا سی ۔ معاویہ تے اسکے بعد دے ہور اموی حاکمان معاشرے توں علی دے چہرے نوں حذف کرنے خاطر انہاں نوں اک جنگجو تے خونریز شخص دے طور اُتے معرفی کرنے دے لئی سرگرم رہے ۔[۷۷] محفلاں وچ انہاں نال نفرت دا اظہار کردے تے انہاں اُتے لعن کردے ۔ ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہمعاویہ دی طرف علی دی مذمت وچ جعلی تے من گھڑت احادیث دی طرف اشارہ کردا اے ۔[۷۸]
- معاویہ تے اسکے بعد امیاں دے دور حکومت وچ علی اُتے لعن تے دشنام درازی اک متداول تے رائج رسم سی یہانتک کہ عمر بن عبدالعزیز دے دور وچ اس دا خاتمہ ہويا۔ [۷۹] چنانچہ جدوں مروان بن حکم توں سوال کيتا گیا کہ منبراں اُتے علی نوں ناسزا کہیا جاندا اے ؟اس نے جواب دتا :بنی امیہ دی حکومت علی نوں گالیاں دتے بغیر استوار نئيں رہ سکدی اے ۔ [۸۰] معاویہ کہندا سی: علی اُتے لعن تے سب اس طرح پھیل جانا چاہیدا کہ بچے ايسے شعار دے نال وڈے ہاں تے جوان ايسے دے نال بُڈھے ہاں۔کوئی شخصاس دتی اک وی فضیلت نقل نہ کرے ۔ [۸۱] معاویہ نے سمرة بن جندب نوں چار لکھ دینار دتے کہ اوہ کہے :و هو الد الخصامبقرہ 204 علی دے بارے وچ نازل ہوئی اے ۔ [۸۲] اس نے صحابہ تے تابعین دی اک جماعت بنائی جو علی دی مذمت وچ روایات نوں جعل کردے سن ۔ انہاں وچوں ابوہریره، عمرو بن عاص، مغیره بن شعبہ تے عروه بن زبیر سن ۔وہ خطبے دے آخر وچ علی اُتے لعن کردا تے جے اسکے والی ایسا نہ کردے تاں انہاں نوں عزل کر دیندا ۔معاشرے وچ اس قدر خوف ہراس پیدا کر دتا کہ لوک اپنے بیٹےآں دے ناں علی نئيں رکھدے سن ۔
- حجر بن عدی تے اسکے اصحاب دی شہادت: جدوں مغیره تے دوسرے لوک کوفہ وچ منبر اُتے علی نوں لعن کردے سن ، حجر بن عدی کندی تے عمرو بن حمق خزاعی تے انہاں دے ساتھی کھڑے ہوئے جاندے تے انہاں دی لعن نوں انہاں دی طرف نسبت دیندے تے اس دے متعلق گل کردے ۔مغیره دے بعد زیاد بن ابیہ حاکم کوفہ بنا۔وہ انہاں دی گرفتاری دے در پے ہويا ۔ عمرو بن حمق خزاعی تے اسکے نال چند افراد موصل فرار کر گئے جدوں کہ حجر بن عدی ۱۳ مرداں دے نال اسیر ہوئے گیا تے انہاں نوں معاویہ دی طرف روانہ کيتا۔ زیاد نے معاویہ نوں خط وچ لکھیا:ابو تراب علی دی کنیت ،پر لعن کرنے والے مسلماناں دی جماعت دے نال مخالفت کردے نيں تے والیاں اُتے دروغ باندھدے نيں اس وجہ توں ایہ اطاعت توں خارج ہوئے گئے نيں ۔جدوں ایہ اسیر مرج عذراء پہنچیاں ایتھے توں دمشق چند میل دور رہ گیا سی تاں معاویہ نے حکم دتا کہ انہاں دی گردناں اڑا دتی جاواں ۔6 افراد کسی وساطت توں بچ گئے تے باقی 7افراد : حجر بن عدی کندی، شریک بن شداد حضرمی، صیفی بن فسیل شیبانی، قبیصہ ابن ضبیعہ عبسی، محرز بن شہاب تمیمی، کدام بن حیان عنزی دی گردناں اڑا دتیاں گئیاں۔[۸۳] عبدالرحمان بن حسان عنزی.[۸۴]
- حجر بن عدی تے اسکے ساتھیاں دی شہادت دی خبر امام حسین(ع) دے لئی نہایت گراں گزری لہذا آپ نے معاویہ نوں اک خط وچ اس خشن آمیز رفتار تے اسکے قتل اُتے بہت سخت رد عمل دا اظہار کيتا ۔[۸۵]
- عائشہ نے وی اس کم اُتے سخت نکتہ چینی دی تاں معاویہ نے اس دی توجیہ کردے ہوئے کہیا کہ اس وچ امت دی اصلاح سی۔عائشہ نے اسنوں جواب دیندے ہوئے کہیا:
سمعت رسول الله (صلی الله علیه تے آله) یقول سیقتل بعذراء اناس یغضب الله لهم تے اهل السماء[۸۶] ميں نے رسول اللہ توں سنیا سی کہ عنقریب لوک عذراء وچ قتل ہونگے تے اہل آسمان تے خدا انہاں دے قتل دی وجہ توں خشم آور ہونگے ۔
- حسن بصری می گوید: معاویہ وچ ایسی چار خصلتاں نيں کہ انہاں وچ ہر اک معاویہ دی ہلاکت دے لئی کافی اے :
- پہلی: کسی توں مشورے دے بغیر تلوار دے زور اُتے مسلماناں دی گردناں اُتے سوار ہوئے جانا جدوں کہ اس توں با فضیلت صحابہ موجود سن ۔
- دوسری:اپنے دائم الخمر بیٹے نوں جانشین بنانا کہ جو ہمیشہ ریشم پہندا تے تنبور وچ مشغول رہندا۔
- تیسری: زیاد نوں اپنا بھائی کہنا جدوں کہ رسول خدا نے فرمایا سی : الولد للفراش تے للعاہر الحجرولد صاحب فراش دا اے زنا کار دے لئی صرف پتھر نيں ۔
- چوتھی: حجر دا قتل .[۸۷] [اس وقت دو مرتبہ کہیا :] ہائے افسوس حجر تے اس دے ساتھیاں پر۔ [۸۸]
- شیعاں اُتے سختی تے دباؤ :شام دے مقابلے وچ معاویہ دی سیاست عراق دے شیعاں دی نسبت کارساز نئيں ہوسکی سی۔ اس لئی اس نے قتل تے شکنجے دینے دے راستے نوں اپنایا۔ امویاں نے اپنے دور وچ شیعاں دے لئی ترابیہ دی اصطلاح رائج دی سی۔[۸۹]
- امام علی دی حکومت دے دور حکومت توں ہی شیعیان علی دا کشتار شروع ہوئے گیا سی ۔
- معاویہ بسر بن ارطاة، سفیان بن عوف غامدی تے ضحاک بن قیس نوں عراق تے حجاز بھیجیا تے انہاں توں تقاضا کيتا کہ جتھے شیعہ پاؤ انہاں نوں قتل کر دو۔
- مغیره سال ۴۱ توں ۴۹ یا ۵۰ تک والیئ کوفہ رہیا تے اس نے شیعاں دی نسبت تسامح توں کم لیندا سی ۔اس طرح کوفہ دے سیاسی فضا وچ آرام تے سکون سی ۔ مغیره دی وفات دے بعد معاویہ نے بصرے دے والی زیاد بن ابیہ نوں کوفہ دی امارت وی دے دتی ۔اس نے آندے ہی انہاں ايسے (80) افراد دے ہتھ کٹ دتے جنہاں نےاس دتی بیعت نئيں کيتی سی ۔ مسلم بن زیمر تے عبدالله بن نجی انہاں شیعاں وچوں نيں جو اس دے ہتھوں شہید ہوئے . امام حسین حجر دی شہادت دے بعد معاویہ نوں خط لکھیا جس وچ اس دتی مظلومانہ شہادت دا تذکرہ کيتا ۔[۹۰]
- کوفہ سمیت پورے عراق دے شیعاں دی سرکوبی دا حکم زیاد نوں دتا گیا سی ۔ ابن اعثم کہندا اے : اوہ مسلسل شیعاں دے تعقب وچ رہندا جتھے انہاں نوں انہاں نوں قتل کردا اس طرح بوہت سارے شیعہ اس دے ہتھوں قتل ہوئے ۔لوکاں دے ہتھ تے پیر کٹ دیندا تے اکھاں کڈ دیندا ۔البتہ معاویہ نے وی شیعاں دی اک تعداد نوں قتل کيتا ۔ منقول ہويا اے معاویہ نے خود دتا کہ شیعاں دی اک جماعت نوں صولی دتا جائے ۔ زیاد شیعیاں نوں مسجد وچ جمع کردا تے انہاں نوں کہیا جاندا کہ علی توں بیزاری دا اعلان کرن ۔ امام حسن نے شیعاں دے نال زیاد دے اس رویے دی شکایت کیتی لیکن معاویہ نے ايسے طرح اپنے عمال نوں لکھیا:
- تواڈے درمیان جو وی علی توں دوستی دا متہم اے اسنوں اپنے درمیان توں ہٹا دو حتاکہ جے اس کم کیلئی پتھراں دے تھلے توں حدس تے بینہ ہی حاصل کر پئے ۔
بیعتِ یزید
[سودھو]خلافت یزید دے لئی بیعت لینا ہور مسائل دی نسبت اس گل دا باعث بنا کہ لوک معاویہ دے مقابل کھڑے ہاں یا اس اُتے تنقید کرن ۔وہ اپنی خلافت دی جانشینی وچ حضرت ابو بکر دی روش توں باہر نکل گیا سی ۔[۹۱] جس سسٹم دی اس نے بنیاد پائی سی اس وچ ضروری سی کہ حکومت وراثتی ہونی چاہیدا ۔اک طرف ایداں دے کم نوں عملی جامہ پہنانا آسان کم نہ سی کیونجے عرب اس توں پہلے موروثی نظام توں آشنا نئيں سن تاں دوسری طرف اوہ اس گل توں ڈردا سی کہ اموی حکومت دے قیام وچ تیس سال دی کوششاں دا ثمرہ ضائع نہ ہوئے جائے۔ معاویہ چاہندا سی کہ انتخاب خلیفہ دا اختیار بنی امیہ وچ باقی رہے ۔ ايسے منظور تے مقصود دے پیش نظر اس نے یزید دا انتخاب کيتا ۔دوسری طرف اس گل دا وی قئل سی حکومت دا راجگڑھ شام وچ ہی رہے کیونجے شامیاں دا رجحان بنی امیہ دی جانب سی ۔ [۹۲]
مشہور روایت دے مطابق مغیرة بن شعبہ نے معاویہ دے ذہن وچ ایہ گل پائی ۔ [۹۳] البتہ معاویہ وی ایہی چاہندا سی لیکن مغیره نے کھلم کھلا لوکاں دے درمیان اس موضوع نوں بیان کيتا۔ [۹۴] زیاد بن ابیہ دا مؤقف انہاں توں مختلف سی ۔ زیاد دی رائے وچ یزید اک سست شخص آدمی اے ،خلافت دی نسبت شکار نوں زیادہ دوست رکھدا اے اس لئی اوہ خلیفہ بننے دے لئی زیادہ مناسب نئيں اے ہور اسکے مخالفین زیادہ طاقتور سن ۔[۹۵]
معاویہ نے زیادہ دی تجاویز نوں اہمیت دیندے ہوئے امام حسن تے انہاں دی اولاد تے اصحاب دے قیام نوں روکنے دی خاطر یزید دی ولایت عہدی دے مسئلے نوں کسی مناسب موقع دی انتظار وچ مؤخر کر دتا۔ ايسے دوران اس نے یزید دی ولی عہدی وچ بننے والی رکاوٹ برگ شخصیتاں نوں راستے ہٹا دتا۔ ابوالفرج اصفہانی مقاتل الطالبیین مں لکھدا اے : جدوں معاویہ نے نے یزید نوں خلافت کیلے چننا تے لوکاں توں بیعت لینے دا ارادہ کيتا تاں مخفیانہ طور اُتے امام حسن تے سعد بن ابی وقاص دے لئی مخفیانہ زہر بھیجیا لہذا اوہ چند روز نئيں گزرے سن کہ اوہ دونے اس دنیا توں رخصت ہوئے گئے ۔[۹۶] یہانتک کہ بعض اقوال دی بنا اُتے عائشہ نوں ايسے وجہ توں قتل کروایا ۔ [۹۷]
ولی عہدی دے اقدامات تے رکاوٹاں
[سودھو]یزید دی ولی عہدی وچ درج ذیل اہم رکاوٹاں نيں :
- حجاز دی معروف شخصیتاں نوں قائل کرنا خاص طور اُتے امام حسین، عبدالله بن زبیر، عبدالله بن عمر تے عبدالرحمان بن ابی بکر حتاکہ بعض اموی شخصیتاں مروان بن حکم تے سعید بن عاص. معاویہ نے انہاں شخصیتاں نوں قائل کرنے کلئے مروان بن حکم نوں خط وچ لیکھا :یزید دا ناں لئے بغیر لوکاں سےانہاں دی رائے لو ۔جدوں مثبت جواب حاصل کيتا تاں مروان نوں خط لکھیا یزید دی جانشینی دی اطلاع لوکاں نوں دے دو۔اسی طرح دوسرے عاملاں نوں خط لکھیا کہ شہراں توں یزید دی بیعت دے لئی وفد بھیجاں تے یزید دی مدح تے سرائی کرن ۔ اسکے نتیجے وچ عراق سمیت شام دے دوسرے وڈے شہراں سےاس دتی بیعت دے لئی وفد دمشق آئے ۔
- جلد ہی واضح ہوئے گیا کہ دوسرے اسلامی شہراں دی نسبت مدینہ یزید دی بیعت دا مخالف اے ۔[۹۸] امام حسین، عبدالله بن زبیر تے عبدالله بن عمر نے یزید دی خلافت دے لئی حالات فراہم کرنے مخالفت کيتی ۔ مروان نے اس گل کيتی معاویہ نوں اطلاع دی[۹۹] ایہ چار افراد موافق نيں کہ جے خلافت موروثی اے تاں اوہ اس کم دے لئی یزید توں زیادہ زیادہ موزاں نيں ۔ جے برتر افراد نوں خلیفہ ہونا چاہیدا تاں معاویہ نوں چاہیدا کہ اہل حجاز دی بیعت کرنے دے لئی معاویہ اقدام کرے ۔شروع وچ ظاہری طور اُتے معاویہ نے نرمی اختیار کيتی ۔[۱۰۰] تے لوکاں نوں انعام تے کرام دے کے اپنی طرف توجہ مبذول کرنے دی کوشش کيتی ۔ عقیبہ اسدی تے عبدالله بن ہمام سلولی جداں یزید نال نفرت رکھنے والے اوہ شاعر نيں جنہاں پیسےآں دے بدلے وچ اپنا مؤقف تبدیل کر ليا ۔ معاویہ نے سال ۵۶ وچ قانونی طور اُتے یزید دی بیعت دا اعلان کيتا تے دمشق وچ اس دا جشن منایا گیا ۔ [۱۰۱] معاویہ نے اہل حجاز دی نافرمانی روکنے دی خاطر مدینہ دا سفر کيتا تے مخالفین یزید توں بیعت لے کراس دتی تضمین کرنا چاہیدا ۔لیکن معاویہ دے مدینے دے نزدیک پہنچنے دے وقت مخالفین مکہ چلے گئے ۔اس گل معاویہ نہایت خشمگین ہويا تے اس نے مکہ جانے دا ارادہ کيتا ۔ مسجدالحرام وچ انہاں توں سخت لہجے وچ کلام ہوئی ۔ مخالفین دے نمائندے دے طور اُتے ابن زبیر نے مخالفت دا اعلان تے یوںاس دتی گفتگو نوں ناکامی ہوئی ۔ اسکے بعد معاویہ نے امام حسین تے عبدالله بن زبیر دے علاوہ دوسرےآں نوں ڈرانے دھمکانے دے ذریعے بیعت اُتے بھارنا شروع کيتا ۔ [۱۰۲]
- ذمہ داری دے لئی یزید نوں تیار کرنا :اس کم دے لئی اسنوں روم دی طرف بھیجے گئے لشکر وچ شامل کيتا گیا توں کہ اوہ فوج دی مدد کرے ۔ ابن عباس، ابن عمر، ابن زبیر تے ابوایوب انصاری ورگی وڈی شخصیتاں وی اس دے ہمراہ بھیجی گئياں ۔ انہاں توں مقصد یزید نوں اک مجاہد بنا کے پیش کرنا سی ۔[۱۰۳]
خارجہ پالیسی
[سودھو]مأمون عباسی تے مدح معاویہ اُتے سزا
[سودھو]بنی عباس وچوں شیعیت دی طرف رجحان رکھنے والا ساتواں خلیفہمأمون سال ۲۱۱ق وچ اس شخص برات دا اعلان کردا سی جو معاویہ دی مدح کردا تے ایسا کرنے والے شخص دے لئی اک سزا مقرر کيتی گئی ۔ [۱۰۴]
یزید نوں خلیفہ بنانا
[سودھو]اپنے مرن توں پہلاں معاویہ نے اپنے پتر یزيد نوں خلیفہ بنایا۔ کج لوک اس گل تے اینہاں تے تنقید وی کردے نے کہ معاویہ نے حکومت وچ وراثت دا شروع کیتا۔
موت
[سودھو]680 چ معاویہ مر گۓ پر مرن توں پہلاں اپنے پتر یزید نوں اپنی جگہ خلیفہ بنا گیا۔
معاویہ بن سفیان | |
![]() | |
![]() | |
جیون | 680 - 602 |
خلافت ویلہ | 680 - 661 |
کم |
معاویہ دے بستر مرگ اُتے دے موقع اُتے یزید دمشق وچ نہ سی۔ اس نے ضحاک بن قیس تے مسلم بن عتبہ نوں بلايا تے اپنی وصیت انہاں دے حوالے دی اوراس دتی موت دے متعلق رجب، ابتدائے رجب یا رجب دی 4،15،26،22 دے اقوال ملدے نيں[۱۰۵]۔ اوہ امام حسین (ع)، عبدالله بن زبیر، عبدالله بن عمر تے عبد الرحمان بن ابی بکر جداں مخالفین توں شدید پریشان تھا[۱۰۶] اسنوں شام وچ دفن گیا عباسیاں دے شام اُتے غلبے دے بعد جدوں اس دی نعش نکالنے دے لئی قبر کھودتی گئی تاں اس وچ مٹی دے علاوہ کچھ نہ سی۔[۱۰۷]
اثرات
[سودھو]معاویہ 20 سال تک مسلماناں دا خلیفہ ریا۔ اوہ اسلامی ریاست جیڑی علی دے دور چ افراتفری دا شکار سی اوتھے اس نے امن قائم کیتا تے اس ریاست نوں ودھایا۔ اونہے دارلحکومت دمشق بنایا۔ معاویہ دی شروع کیتی ہوئی ریاست اپنے عروج ویلے مسلماناں دی پوری تاریخ دی رقبے دے لحاظ نال سب توں وڈی ریاست سی جیڑی پاکستان توں لے کے فرانس تک پھیلی ہوئي سی۔
ہور ویکھو
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ موسوعہ حیاۃ الصحابہ من کتاباں التراث، ج ۵-۶، ص ۳۴٧۸
- ↑ تریخ دمشق، ج ۱، ص ۳۴۹
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص ۴۰۱
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابہ، ج ۴، ص ۴۳۳
- ↑ رک: ذہبی، شمس الدین، سیر اعلام النبلاء، ج۳ ، ص ۱۲۲
- ↑ مسند طیالسی، ش ۲٧۴۶؛ مسلم، ش ۲۶۰۴؛ ہور: أنساب الاشراف، ج ۴، ص ۱۲۵
- ↑ رک: شوکانی، الفواید المجموعہ فی الاحادیث الموضوعہ، ص ۴۰۳-۴۰٧
- ↑ رک: اسکافی، المعیار تے الموازنہ، ص ۲۱ تے تفسیر ابن کثیر، ج۳، ص ۴٧٧، ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ج ۵۹، ص ۱۰۳
- ↑ عسقلانی، ابن حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج ۸، ص ۱۰۵
- ↑ بلاذری، ابو العباس احمد بن یحیی بن جابر، فتوح البلدان، ص ۱٧۳
- ↑ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۸۶؛ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۴، ص ۴۴۴
- ↑ ابن کثیر، البدایہ تے النہایہ، ج ۸، ص ۱۶
- ↑ رسالے جاحظ، الرسالے السیاسیہ، ص ۳۴۴
- ↑ مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، ص ۲۴
- ↑ تثبیت دلائل النبوه، ص ۵۹۳
- ↑ مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، صص ۱٧، ۱۸، ۲۰؛ رسالے الجاحظ، الرسالے السیاسیہ، ص ۳۴۴
- ↑ العقد الفرید، ج ۱، ص ۱۵، ج ۵، ص ۱۱۴؛ مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، ص ۱۸
- ↑ انساب الاشراف، ج ۴، ص ۵۵۰
- ↑ نک: طبقات الکبری، ج ۴، ص ۲۲۹؛ الغدیر، ج ۶، ص ۳۰۴؛ ج ۹، ص ۳٧۳
- ↑ مروج الذہب، ج ۳، ص ۳۳؛ النزاع تے التخاصم، ص ۲۸
- ↑ مختصر تریخ دمشق، ج ۱۱، ص ۸٧
- ↑ نک: مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، صص ۵-۱۶؛ جس دا نمونہ ایہ کہ رسول اللہ توں نقل اے: الامناء عندالله ثلاثه: جبرئیل وأنا تے معاویہ ابن عساکر نے انہاں روایت نوں تفصیل توں بیان کيتا اے۔
- ↑ ابن کثیر، الکامل فی التریخ، ج ۳، ص ۱۵٧
- ↑ ذہبی، شمس الدین، تریخ الاسلام، عہد الخلفاء الراشدین، ص ۴۵۰-۴۵۱؛ ہور رک: بلاذری، انساب الاشراف، ج ۴، ص ۱۹
- ↑ نثر الدر، ج ۴، ص ۶۲؛ بلاغات النساء، ص ۱۳۹؛ العقد الفرید، ج ۶، ص ۹۰
- ↑ نک: الغارات، ص ٧۰
- ↑ رسالے جاحظ، الرسالے السیاسیہ، صص ۳۴۵-۳۴۶
- ↑ نک: اعیان الشیعہ، ج ۳، جزء دوم، ص ۱۲
- ↑ وقعۃ صفین، ص ۵۸
- ↑ الامامۃ تے السیاسۃ، ج ۱، ص ۱۲۱
- ↑ انساب الاشراف، ج ۲، ص ۲۱۱-۲۱۲
- ↑ رسول جعفریان، تریخ خلفا، ج ۲، ص ۲٧۸
- ↑ الفتوح، ج ۲، ص ۳۸۰
- ↑ وقعة صفین، ص ۵۲؛ الفتوح، ج ۲، ص ۳۹۲
- ↑ الفتوح، ج ۲، ص ۴۳۰-۴۲۹
- ↑ وقعۃ صفین، ص ۵۸؛ الفتوح، ج ۲، ص ۴۳۲
- ↑ وقعۃ صفین، ص ۱۱۰-۱۱۱؛ الفتوح، ج ۲، ص ۴٧٧-۴۸۰
- ↑ یعقوبی، تریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۱۸۸
- ↑ نمونے دے طور اُتے دیکھو: نهج البلاغہ، خطبہ ۳۹، ۱۳۱، ۱۸۰
- ↑ نہج البلاغہ، خطبہ ۳۹
- ↑ رسول جعفریان، تریخ خلفا، ج ۲، ص ۳۲۳
- ↑ الغارات، ص ۱٧۶ (ترجمہ فارسی)
- ↑ الغارات، ج ۱، ص ۲٧۶-۲۸۹
- ↑ الغارات، ج ۲، ص ۳٧۳-۴۱۲
- ↑ الغارات، ج ۲، ص ۴۴۵-۴۵۹
- ↑ الغارات، ج ۲، ص ۴۵۹-۴۶۱
- ↑ الغارات، ص ۴۶۳-۵۰۳
- ↑ الغارات، ج ۲، ص ۵۰۴-۵۱۶
- ↑ رسول جعفریان، تریخ خلفا، ص ۳۳۲-۳۳۳
- ↑ ابن قتیبہ، الامامۃ تے السیاسۃ، ج ۱، ص ۱۶۳؛ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۵، ص ۱۶۱
- ↑ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۱۲۳؛ ابن کثیر، البدایہ تے النہایہ، ج ۸، ص ۱۶؛ مقائسہ کرن: تریخ خلیفہ بن خیاط، ج ۱، ص ۱۸٧؛ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۵، ص ۱۶۳؛ ابوالفداء، اسماعیل بن علی عماد الدین صاحب حماة، المختصر فی اخبار البشر، ج۱، ص ۱۸۴
- ↑ جاحظ، رسالہ الجاحظ فی بنی امیہ، ص ۱۲۴، رسالہ النزاع تے التخاصم دے ہمراہ چاپ ہويا
- ↑ محمد سہیل طقوش، دولت امویان،با اضافات رسول جعفریان، ترجمہ حجت الله جودکی، ص ۱۹
- ↑ ابن عبد ربہ، العقد الفرید، ج ۴، ص ۸۱
- ↑ محمد بن علي بن محمد المعروف بابن العمراني، الإنباء في تاريخ الخلفاء،53، دار الآفاق العربيہ، القاہرة
- ↑ صَّلاَّبي،عَلي محمد محمد 1/297 ،الدولَۃ الأمويَّہ عَواملُ الازدہارِ وَتَداعيات الانہيار1/297،دار المعرفۃ للطباعۃ والنشر والتوزيع، بيروت - لبنان؛ابن کثیر،البدایہ والنہايہ,8/288 طبع دار إحياء التراث العربي
- ↑ رک: امین، احمد، اعیان الشیعہ، ج ۳، جزء دوم، ص ۱۲
- ↑ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، ج ۱، ص ۱۲۱
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج ۵، ص ۱۶۱؛ ابن منظور، مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، ص ۲٧
- ↑ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، ج ۱، ص ۱۰۰
- ↑ محمد سہیل طقوش، دولت امویان، ص ۲۲ -از افزودهہای رسول جعفریان-
- ↑ محمدسہیل طقوش، دولت امویان، ترجمہ حجت اللہ جودکی، ص ۱۸
- ↑ کاندہلوی، حیاة الصحابہ، ج ۳، ص ۶۳
- ↑ ابن منظور، مختصر تریخ دمشق، ج ۹، ص ۸۵:هذه الخلافة امر من امرالله تے قضاء من قضاء الله
- ↑ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، ج۱، ص ۲۰۵
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۳، ص ۴۸
- ↑ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج ۴، ص ۱۸۰؛ جاحظ، ابوعثمان عمرو، البیان تے التبیین، ج ۲، ص ۴۹؛ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۵، ص ۲۲۰
- ↑ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، چ۱، ص ۲۲۵؛ دینوری، ابو حنیفہ، الاخبار الطوال، ص ۲۲۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۴، ص ۲۹۹، ش ٧۹۸
- ↑ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، ج ۱، ص ۲۱۴
- ↑ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۳۲؛ ابن ابی شیبہ، المصنف، ج ۱۱، ص ۱۴٧ (طبع ہند)
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۱۶، ص ۴۶؛ ابن منظور، مختصر تریخ دمشق، ج ۲۵، ص ۴۳ تے ۴۵
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۴، ص ۶۳ باب
- ↑ ابن تیمیہ منہاج السنہ النبویہ، ج٧، ص۳٧۱
- ↑ صَّلاَّبي،عَلي محمد محمد 1/356 ،الدولَۃ الأمويَّہ عَواملُ الازدہارِ وَتَداعيات الانہيار1/297،دار المعرفۃ للطباعۃ والنشر والتوزيع، بيروت - لبنان
- ↑ ابن الأثير ، الکامل فی التریخ ،3/9،دار الكتاب العربي، بيروت - لبنان؛
- ↑ ابن الأثير ، الکامل فی التریخ ،3/108،دار الكتاب العربي، بيروت - لبنان؛
- ↑ محمد سہیل طقوش، دولت امویان، ص ۲۸، از اضافات رسول جعفریان
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۴، ص ۶۳ باب فصل في ذكر الأحاديث الموضوعة في ذم علي
- ↑ سیوطی، تریخ الخلفاء، ص ۲۴۳
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۱۸۴ ؛ عَن عمر بن عَلی قَالَ: قَالَ مروان لعلی بن الْحُسَین: ما کانَ أحد أکف عَن صاحبنا من صاحبکم. قَالَ: فلم تشتمونه عَلَی المنابر؟!! قَالَ: لا یستقیم لنا هذا إلا بهذا
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۴، ص ۵٧؛ العمانی، النصایح الکافیہ، ص ٧۲
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج ۴، ص ۳۶۱
- ↑ یعقوبی، تریخ یعقوبی، ج۲، صص۱۶۲-۱۶۳؛ اگرچہ یعقوبی نے افراد دی تعداد ست بیان کيتی اے تے ناں چھ افراد دے ذکر کيتے اے۔
- ↑ الطبری، تریخ الطبری، ج۴، ص۲۰٧؛ طبری نے ٧ افراد دے ناں ذکر کیتے نيں محرز بن شہاب نوں تمیمی دی بجائے «سعدی منقری» دے نال ذکر کيتا اے ۔.
- ↑ دینوری، ص۲۲۳ـ۲۲۴؛ ہور رجوع کنید به طبری، ج۵، ص۲٧۹؛ کشی، ص۹۹
- ↑ سیوطی، الجامع الصغیر، ج۲، ص۶۱؛ ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، دارالفکر، ج۱۲، ص۲۲۶؛ الصفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۲۴۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۸، ص۱۲۴.
- ↑ ابن الاثیر، الکامل فی التریخ، ج۳، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.، ص۴۸٧.
- ↑ الطبری، تریخ الطبری، ج۴، بیروت: مؤسسہ الاعلمی، ص۲۰۸.
- ↑ عبید اللہ بن زیاد نے معاویہ نوں خط لکھدے ہوئے حکومت بنی امیہ دے مخالفین جو حجر بن عدی تے اصحاب امام علی سن ،کے متعلق ترابیہ دا لفظ استعمال کيتا ۔طبری،تریخ الامم تے الملوک3/228،دار الكتب العلميہ - بيروت
- ↑ محمد بن حبيب أبو جعفر البغدادي (المتوفى: 245هـ)، المحبر،اسماء المصلبین الاشراف 479،طبع دار الآفاق الجديدة، بيروت
- ↑ عبدالطیف، عبدالشافی، العالم الاسلامی فی العصر الاموی، ص ۱۲۱
- ↑ محمد سہیل طقوش، دولت امویان، ص ۳۳
- ↑ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۵، ص ۳۰۱-۳۰٧
- ↑ محمد سہیل طقوش، دولت امویان، ص ۳۹، از اضافات رسول جعفریان
- ↑ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج ۵، ص ۳۰۲-۳۰۳
- ↑ مقاتل الطالبین، ج۱، ۱۳.
- ↑ الطرائف فی معرفۃ مذاہب الطوائف، ج ۲، ص ۵۰۳؛ الصراط المستقیم، ج ۳، ص ۴۸
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج۳، ص ۲۵۰
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج ۳، ص ۲۵۰
- ↑ خلیفہ بن خیاط، تریخ خلیفہ بن خیاط، ج ۱، ص ۱۹۹-۲۰۲
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج ۳، ص ۲۴۹
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج ۳، ص ۲۵۱؛ ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ، ج۱، ص ۱۸۲-۱۹۱
- ↑ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۲۹؛ طبری، تریخ الرسل تے الملوک، ج۵، ص ۲۳۲
- ↑ سیوطی، تریخ الخلفاء، تحقیق ابراہیم صالح، ۱۹۹٧م، ص۳۶۴؛علامہ عسکری، نقش ائمہ در احیای دین، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ ابن کثیر،البدايہ والنہايہ ط إحياء التراث (8/ 152)، تاريخ بغداد تے ذيولہ ط العلميہ (1/ 224)
- ↑ دینوری، ابو حنیفہ، الاخبار الطوال، ص ۱٧۲
- ↑ ابن اثیر،الکامل فی التریخ 5/78،دار الکتب العلمیہ بیروت لبنان۔ابن طقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیہ، 49، دار القلم العربي، بيروت؛ نویری، نہایۃ الأرب فی فنون الأدب، ج۲۲، ص۳۳؛ مقدسی، البدء والتریخ، ج۶، ص٧۱
منابع
[سودھو]- ابن اثیر، اسدالغابة فی معرفۃ الصحابہ، چاپ محمد ابراہیم بنا تے محمد احمد عاشور، قاہرہ، ۱۹٧۰ـ۱۹٧۳؛ دارالکتاب العربی، بیروت: بیتا.
- ابن کثیر، البدایہ تے النہایہ.
- ابن طقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیہ، 49، دار القلم العربي، بيروت۔
- ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ ۲۰۰۱؛ دارالفکر للطباعہ تے النشر تے التوزیع، بیروت، بیتا.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تریخ یعقوبی.
- طبری، تریخ الرسل تے الملوک.
- الطبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری، بیروت: مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات (نسخہ موجود در لوح فشرده مکتبہ اہل البیت، نسخہ دوم).
- عسقلانی، ابن حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری.
- بلاذری، ابوالعباس احمد بن یحیی بن جابر، فتوح البلدان.
- ابن قتیبہ، الامامہ تے السیاسہ.
- ابن عبدربہ، العقد الفرید.
- ابن تیمیہ،أحمد(٧۲۸ق)، منہاج السنہ النبویہ، تحقیق د. محمد رشاد سالم، مؤسسہ قرطبہ، الطبعہ الأولی، ۱۴۰۶ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، تریخ الخلفاء، تحقیق: ابراہیم صالح، دارصادر بیروت، ۱۹۹٧م.
- سیوطی، جلال الدین، الجامع الصغیر، دارالفکر للطباعہ تے النشر تے التوزیع، بیروت، بیتا.
- دینوری، احمدبن داوود، اخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاہرہ، ۱۹۶۰، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش.
- طبری، تریخ (بیروت)؛
- علامه عسکری، مرتضی، نقش ائمہ در احیای دین، تہران، مرکز فرہنگی انتشاراندی منیر، ۱۳۸۲ش.
- کشی، محمدبن عمر، اختیار معرفہ الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
- نباطی، علی من محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، محقق رمضان، میخائیل، المکتبہ الحیدریہ، نجف، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.
- نویری، شہاب الدین أحمد بن عبد الوهاب(ق)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، تحقیق مفید قمحیہ وجماعہ، دار الكتب العلمیہ - بیروت، الطبعہ: الأولی، ۱۴۲۴ق.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تریخ یعقوبی، ترجمہ محمدابراہیم آیندی، تہران: علمی تے فرہنگی، ۱۳٧۸ش.
|
|
ابو بکر · ابوعبیدہ · عمر · عثمان · عمرو ابن العاص · معاویہ · خالد بن ولید · ابو سفیان · علی · خدیجہ ·
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Umayyad_Flag.svg/25px-Umayyad_Flag.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Dome_of_the_Rock_3.jpg/50px-Dome_of_the_Rock_3.jpg)